Stargard
Stargard Polshaning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar. Gʻarbiy Pomeraniya vodiysida joylashgan. 2021-yilda 67 293 kishi istiqomat qilgan. U Ina daryosida joylashgan. Shahar Stargard okrugi va undan tashqarida Stargard munitsipalitetining markazidir. Bu Shchecin aglomeratsiyasining ikkinchi yirik shahri. Stargard yirik temir yoʻl kesishmasi boʻlib, u erda Shetsindan janubga bogʻlanish ikki yoʻnalishga boʻlinadi: Poznan va Gdansk tomon.
Etimologiya
tahrirShaharning ismi Pomeraniya (Kashubi) kelib chiqishi va eski (Stari) shahar / shahar (gard yoki gôrd) uchun turadi[1].
Bu maʼnoda, gard soʻzini hali ham faqatgina omon qolgan pomeran tili soʻzlovchilari, Kashublar ishlatmoqda. Biroq, baʼzi mutaxassislar ism proto-norvegiya kelib chiqishi: starn (yulduz) va gate (ingliz tilida)[2].
Tarix
tahrirOʻrta asrlar
tahrirBu aholi punkti 8-asrda hozirgi Osetno tumanining Stargard shahrining markazida joylashgan joyida tashkil etilgan[3]. 967-yilda u Piast dinastiyasidan birinchi polsha hukmdorlari ostida paydo boʻlayotgan Polsha davlati tarkibiga kirdi[4]. Stargard birinchi marta 1124-yilda, u Boleslav III Wrymouth davrida Polsha qismi boʻlganida aytilgan[5]. 1140-yilda cherkov tashkil etilgan[6]. Stargard 1243-yilda Pomeraniston dukasi Barnim I tomonidan Magdeburg shahri huquqlari oldi.
Polsha 12-asrdagi parchalanish natijasida Polsha bilan ajralib ketganidan keyin, u Pomerania dukati eng muhim shaharlaridan biri va asosiy savdo markazi edi. 1283-yildan boshlab shaharda Inoujście shaharchasida, Ina daryosi ogʻzida port bor edi[5] Mudofaa shahar devorlari 13-asrda qurilgan va 14-, 15- va 16-asrlarning boshlarida kengaytirilgan[7]. 1363-yilda shahar Hanze Ittifoqiga qoʻshildi.
Pomeraning davom etayotgan parchalanish natijasida 1368-yilda Stargard Słupsk dukkani (Pomerania-Stolp) ning bir qismiga aylandi va 1377-yilda u Polsha shohligining vasal davlati boʻlgan Słupski Dukatiga aylangan 1403-yilda oʻziga xos dukatning poytaxti boʻldi. 1478-yilda Stargard Pomeranyaning qayta birlashgan Dukati tarkibiga kirdi.
Shu bilan birga, yaqin atrofdagi Szczecin shahri bilan savdo raqobatlari 1454-yilda Stargard-Szczecin urushi boshiga olib keldi[5], bu 1464-yilda tugadi. 1477-yilda Stargard Brandenburgiya invasiyasi paytida Gartz shahriga qaytadan ega boʻlishda Duka Wartislaw X-ga yordam berdi[8].
Zamonaviy davr
tahrirStargard 1637-yilda oxirgi hoki Bogislav XIV oʻlimidan soʻng buzilganidan keyin Pomerania dukati tarkibiga kirgan.[5] Oʻttiz yillik urush paytida shahar 1630-yilda Shvetsiya tomonidan egallab olingan[7]. 1635-yilda Muqaddas Rim imperiyasi qoʻshinlari tomonidan qamal qilingan va hujumlarni toʻsish uchun Shvetsiya qoʻmondoni shaharni olovga toʻldirdi, ammo bu shaharni imperator qoʻshinlariga qoʻlga kiritdi[9][10]. 1636 yilda uni isveçliklar qaytarib olishdi, soʻngra uni Vittstock jangida keyin isveçlarga qaytarish uchun imperator qoʻshinlari tomonidan olib ketildi va talon-toroj qilindi[11]. 1637-yilda uni yana imperator qoʻshinlari, soʻngra Shvetsiya egallab oldi. Urush natijasida aholi soni taxminan 75% ga kamaydi[12].
1648 yilgi Vestfali tinchligi asosida 1653 yilda u qolgan uzoq Pomeranyaning hammasi bilan birgalikda Brandenburg-Prussiya qoʻshildi[5]. 1701 yilda Stargard Prussiya shohligi bir qismiga aylandi va 1818 yilda Napoleon urushlari soʻng, Stargard Pomerania viloyati yangi tumanidagi Szazdko (oʻshanda rasmiy ravishda Saatzig) ga aylandi. Fransiya-Prussiya Urushi (1870-1871) paytida prussiyaliklar shaharda fransuz qoʻshinlari uchun jang mahbuslari lagerini tashkil etishdi[13].
Ikkinchi jahon urushi
tahrir1939-yilda, Ikkinchi jahon urushi boshlangan Polsha germaniya tomonidan bostirib kirganida, nemislar Stargard yaqinida polshalik (shu jumladan Kashubi) harbiy asirlar va fuqarolar uchun Dulag L vaqtinchalik lagerini tashkil etishdi. 1939-yil oktyabr oyida u katta Stalag II-D harbiy asirlar lagerlariga aylantirildi[14]. Keyin, 1940-yilda Fransiya jangida keyin, shuningdek, fransuzlar, oltin va belgiyaliklar 1941-yildan boshlab Yugoslaviya va Sovet jang mahbuslari, 1942-yildan boshlab Dippeda asirlikka olingan minglab kanadaliklar, ulardan biri Kanada aktyorlari Gerald Makintosh Jonston edi, u qochishga urinib oʻldirildi, va 1943-yildan keyin Italiyaliklar ham. Jang mahbuslari irqiy ajralish duchor boʻlishdi, polyaklar, afrikaliklar, arablar, yahudiylar va sovet qoʻshinlari boshqa millatdagi jang mahbuslaridan ajralib, yomon muomalaga duchor boʻlishdi[15]. Serblar ham qattiqroq muomalaga duch kelishdi[16].
Ikkinchi jahon urushi natijasida shahar yana Polsha qismiga aylandi, Sovet Ittifoqi tomonidan Potsdam konferensiyasi talab qilingan hududiy oʻzgarishlar boʻyicha. Polsha mahalliy maʼmuriyati 1945-yil 23-mart kuni tayinlandi[12]. Shaharda polyaklar qayta yashaydigan, ularning koʻpchiligi sobiq Sovet Ittifoqi qoʻshgan Polsha sharqidan koʻchib oʻtgan.
Urushdan keyingi davr
tahrir1950-yilda shahar Gdańsk Pomeranistondagi Starogard Gdański-dan ajralib turish uchun yaqinidagi Szczecin shahri nomidan Szczeciński adjektivi qoʻshilgan holda Stargard Szczeciński deb nomlandi[12]. 1961-yilda shahar chegaralari Kluczewo shahrini yangi tuman sifatida oʻz ichiga olgan holda kengaytirildi[5].
1979-yilda shahar suv bosgan.
1993-yilda shahar shahar huquqlarini olganining 750 yilligini nishonladi[12].
2004-yilda shaharning shimoli-gʻarbiy qismini sanoat bogʻi — Stargardzki Park Przemysłowy aylantirishdi. Janubiy qismda yana bir sanoat parki — Przemysłowy Wysokich Technologii parki joylashgan.
2016-yil 1-yanvarda shahar Stargard deb nomlandi[17].
Demografiya
tahrirYil | Aholi |
---|---|
1618 | 12,000 |
1640 | 1,200 |
1688 | 3,600 |
1720 | 400 |
1740 | 5,529 |
1782 | 5,612 |
1786 | 6,243 |
1794 | 5,971 |
1812 | 8,900 |
1816 | 8,042 |
1831 | 9,907 |
1843 | 11,192 |
1852 | 12,473 |
1861 | 14,168 |
1875 | 20,173 |
1885 | 22,112 |
1900 | 26,858 |
1905 | 26,907 |
1910 | 27,551 |
1913 | 28,000 |
1929 | 34,600 |
1933 | 35,773 |
1939 | 39,760 |
1945 | 2,870 |
1950 | 20,684 |
1960 | 33,650 |
1970 | 44,460 |
1980 | 59,227 |
1990 | 71,000 |
1995 | 72,254 |
Manbalar
tahrir- ↑ Brücker, Aleksander. Słownik etymologiczny języka polskiego (pl), 1927. „oboczne gard zachowały nazwy na Pomorzu (Stargard, ‘starogród’, ...)“
- ↑ Kociuba, Jarosław. Pomorze - Praktyczny przewodnik turystyczny po ziemiach Księstwa Pomorskiego (pl). Szczecin: Walkowska Wydawnictwo, 2012 — 422-bet. ISBN 9788361805496.
- ↑ „O powiecie“ (pl). BIP Starostwo Powiatowe w Stargardzie. 2021-yil 4-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 30-may.
- ↑ Labuda, Gerard (1993). „Chrystianizacja Pomorza (X–XIII stulecie)“. Studia Gdańskie (polyakcha). IX-jild. Gdańsk-Oliwa. 47-bet.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 „Stargard“ (pl). Encyklopedia PWN. Qaraldi: 2020-yil 14-fevral.
- ↑ Labuda, p. 52-53
- ↑ 7,0 7,1 Grzegorz Podruczny Niezrealizowane projekty twierdzy w Stargardzie, „Stargardia X“ (2015), p. 282 (in Polish)
- ↑ Kratz, Gustav. Die Städte der Provinz Pommern. Abriss ihrer Geschichte, zumeist nach Urkunden, Berlin, 1865 — 363-bet.
- ↑ Podruczny, p. 283
- ↑ Kratz (1865), p. 367-368
- ↑ Kratz (1865), p. 368
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 „Stargard. Historia miejscowości“ (pl). Wirtualny Sztetl. Qaraldi: 2020-yil 14-fevral.
- ↑ Aniszewska, Jolanta (2011). „W obowiązku pamięci... Stalag II D i formy upamiętnienia jeńców wojennych w Stargardzie Szczecińskim“. Łambinowicki rocznik muzealny (polyakcha). 34-jild. Opole. 11-bet. ISSN 0137-5199.
- ↑ Aniszewska (2011), p. 9, 14
- ↑ Aniszewska (2011), p. 14
- ↑ Aniszewska (2011), p. 17
- ↑ „Premier - Kancelaria Prezesa Rady Ministrów - Portal Gov.pl“.
- ↑ Kratz (1865), p. 370
- ↑ Meyers Konversations-Lexikon.
- ↑ „Stadtkreis Stargard“. Verwaltungsgeschichte.de. 2010-yil 17-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.