Аалы Такамбаеў
Аалы Такамбаеў | |
---|---|
кірг.: Аалы Токомбаев | |
![]() | |
Асабістыя звесткі | |
Псеўданімы | Balka, Балка[1][2] і Чалкар[2] |
Дата нараджэння | 7 лістапада 1904[1] |
Месца нараджэння | |
Дата смерці | 19 чэрвеня 1988 (83 гады) |
Месца смерці | |
Грамадзянства | |
Альма-матар | |
Прафесійная дзейнасць | |
Род дзейнасці | пісьменнік, паэт, журналіст, перакладчык |
Мова твораў | кіргізская мова |
Грамадская дзейнасць | |
Партыя | |
Прэміі | |
Узнагароды |
Аалы Такамба́еў[3] (кірг.: Аалы Токомбай; 7 лістапада 1904 — 19 чэрвеня 1988) — савецкі кіргізскі пісьменнік, паэт, журналіст. Народны паэт Кіргізскай ССР (1945), акадэмік Акадэміі навук Кіргізскай ССР (1954), Герой Сацыялістычнай Працы (1974). Адзін з аўтараў Гімна Кіргізскай ССР.
Біяграфія
[правіць | правіць зыходнік]Нарадзіўся ў сяле Чон-Кемін[3][4] (Чон-Кайынды[5][6]) Туркестанскага генерал-губернатарства Расійскай імперыі (у сучасным Кемінскім раёне Чуйскай вобласці Кыргызстана). У час паўстання 1916 года сям’я Такамбаевых збегла ў Кітай[[]], а ў 1917 годзе на зваротным шляху загінула, у выніку чаго Аалы застаўся сіратой, бадзяўся беспрытульным, зарабляў на жыццё складаннем песень і чытаннем народнага эпасу[5]. У 1919 годзе сустрэў родзічаў бацькі і быў прыняты ў іх сям’ю, вучыўся грамаце ў сельскага настаўніка[5]. У 1922 годзе А. Такамбаеў быў прыняты ў школу-інтэрнат у Ташкенце. У 1923 годзе паступіў у Сярэднеазіяцкі камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Ташкенце, які скончыў у 1927 годзе. Член КПСС з 1927 года. Колькі часу працаваў начальніка раённага аддзела адукацыі ў Чуйскім кантоне. У 1927—1930 гадах Ааллы Такамбаеў займаў пасаду адказнага рэдактара газеты «Кызыл Кыргызстан», у 1930—1931 гадах рэдактара кіргізскага сектара Цэнтрвыдата ў Маскве а з 1931 года становіцца галоўным рэдактарам Дзяржаўнага выдавецтва Кіргізскай АССР і першы галоўны рэдактар літаратурнага часопіса «Чабуул»[5] і адначасова галоўны рэдактар часопіса «Советтик Кыргызстан»[6]. У 1934—1949 гадах (з перапынкамі) узначальваў Саюз пісьменнікаў Кіргізскай ССР.
У 1937 годзе Аалы Такамбаеў быў зняты са ўсіх пасад і арыштаваны па абвінавачанні ў буржуазным нацыяналізме і членстве ў Сацыялістычнай туранскай партыі, контррэвалюцыйнай дзейнасці на ідэалагічным фронце і шпіянажы на карысць Японіі[5]. У 1939 годзе быў вызвалены «за недаказанасцю абвінавачання» і вярнуўся да актыўнай працы.
У 1954 годзе скончыў вячэрні ўніверсітэт марксізму-ленінізму пры Фрунзенскім гарадскім камітэце КПСС[5]. З 1955 па 1956 год Аалы Такамбаеў на пасадзе галоўнага рэдактара сатырычнага часопіса «Чалкан»[5][6].
Дэпутат Вярхоўнага Савета Кіргізскай ССР ў 1963—1980 гадах. Выбіраўся кандыдатам у члены Кірабкама, членам ЦК Камуністычнай партыі Кіргізіі. Член Камітэта па Ленінскім прэміям пры Савеце Міністраў СССР з 1963 года[5]. Член Таварыства кітайска-кіргізскай дружбы[5]. Член ЦВК Кіргізскай ССР, Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Кіргізіі[5].
Памёр Аалы Такамбаеў 19 чэрвеня 1988 года, пахаваны на Ала-Арчынскіх могілках у Бішкеку.
Творчасць
[правіць | правіць зыходнік]Аалы Такамбаеў лічыцца адным з заснавальнікаў кыргызскай літаратуры. Яго творчы шлях цесна звязаны з асноўнымі вехамі ў гісторыі нацыянальнай літаратуры Кыргызстана. Друкавацца пачаў у 1924 годзе. У першым нумары першай у гісторыі кыргызскага друку газеты «Эркин Тоо», выпушчанай 7 лістапада 1924 года, быў апублікаваны верш «Прыйшоў час кастрычніка»[6]. Першы паэтычны зборнік «Ленин тууралуу» («Аб Леніне») выдадзены ў 1927 годзе ў Ташкенце[6]. Ранняй творчасці Аалы Такамбаева рэвалюцыйны пафас. У 1930-я гады выходзіць шэраг зборнікаў «Биз курмандыкка каршыбыз» («Мы — супраць смерці»), «Атака», «Эмгек гүлү» («Кветкі працы») і першая кніга рамана ў вершах «Кандуу жылдар» («Крывавыя гады»). У час Вялікай Айчыннай вайны стварыў шэраг твораў на патрыятычную тэму: «Зямляк Манаса», «Аб 28 героях», п’есы «Клятва», «Гонар», «Гаспадары лесу» і іншыя.
У пасляваенныя гады Аалы Такамбаеў выступаў як майстар рэалістычнай паэмы. У 1952 годзе скончыў працу над паэмай «Сваімі вачыма», у якой раскрываюцца глыбокія перамены, якія адбыліся ў псіхалогіі кіргізскага сялянства за гады сацыялістычнага будаўніцтва. У 1962 годзе выдадзены завершаны варыянт рамана «Перад світаннем». У 1958 годзе выдадзены выбраныя творы ў 4-х тамах, а ў 1972 годзе — выбраныя творы ў 3-х тамах[6]. Сярод твораў Аалы Такамбаева паэма «Мелодыя камуза» (1960), зборнікі вершаў «Голас часу» (1966), «Мой падарунак»(1974) і іншыя.
Таксама Аалы Такамбаеў працаваў галіне паэтычнага перакладу. Пераклаў на кіргізскую мову творы С. Маршака, А. Кунанбаева, Дж. Джабаева, А. С. Пушкіна, М. Ю. Лермантава Ё. Гётэ, Ф. Шылера, Нізамі і іншых аўтараў. Прымаў удзел у перакладзе і выданні многіх калектыўных зборнікаў.
Адзін з аўтараў Дзяржаўнага гімна Кіргізскай ССР, сааўтар пераклада на кіргізскую мову Гімна СССР і партыйнага гімна «Інтэрнацыянал»[6].
Асобныя творы Аалы Такамбаева на беларускую мову пераклалі Рыгор Барадулін, Вольга Іпатава, Уладзімір Шахавец[3].
Узнагароды і званні
[правіць | правіць зыходнік]- Герой Сацыялістычнай Працы (27.09.1974)
- 2 ордэны Леніна (28.02.1946; 27.09.1974)
- Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі (06.11.1984)
- 3 ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (14.04.1955; 01.11.1958; 11.01.1964)
- Ордэн «Знак Пашаны» (31.01.1951)
- Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» і іншыя медалі
- Народны паэт Кіргізскай ССР (1945)
- Дзяржаўная прэмія Кіргізскай ССР імя Тактагула Сатылганава (1967, за раман «Перад світаннем»/>[6])
- Правадзейны член Акадэміі навук Кіргізскай ССР (1954)
Памяць
[правіць | правіць зыходнік]У Бішкенку ў 1996 годзе адкрыты помнік Аалы Такамбаеву[5]. Праспект Бішкенка названа яго імем[5]. У доме, у якім жыў Аалы Такамбаеў створаны дом-музей[5].
Зноскі
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ а б в г Токомба́ев Аалы // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. — Т. 26. — С. 39, 40.
- ↑ а б Исторические личности: Аалы Токомбаев Праверана 8 красавіка 2024.
- ↑ а б в БелЭн 2002.
- ↑ ВСЭ 1977.
- ↑ а б в г д е ё ж з і к л м Токамбаев Аалы на сайце «Героі краіны»
- ↑ а б в г д е ё ж Исторические личности: Аалы Токомбаев // КЫРГЫЗСКИЙ ФОТОАРХИВ (руск.)
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Такамба́еў Аалы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 391—392. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
- Токомба́ев Аалы (псевд.— Балка) / Артыкбаев К. // Т. 26. Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — С. 39—40. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
- Артыкбаев К. Токомба́ев, Аалы // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Сов. энцикл., 1962—1978. Т. 7: «Советская Украина» — Флиаки. — 1972. (руск.)
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]- Нарадзіліся 7 лістапада
- Нарадзіліся ў 1904 годзе
- Нарадзіліся ў Пішпекскім павеце
- Памерлі 19 чэрвеня
- Памерлі ў 1988 годзе
- Памерлі ў Бішкеку
- Выпускнікі Нацыянальнага ўніверсітэта Узбекістана
- Члены КПСС
- Героі Сацыялістычнай Працы
- Кавалеры ордэна Леніна
- Кавалеры ордэна Кастрычніцкай Рэвалюцыі
- Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга
- Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»
- Узнагароджаныя медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
- Асобы
- Пісьменнікі паводле алфавіта
- Пісьменнікі СССР
- Паэты СССР
- Журналісты СССР
- Перакладчыкі СССР
- Перакладчыкі з рускай мовы
- Перакладчыкі з казахскай мовы
- Перакладчыкі з персідскай мовы
- Перакладчыкі з нямецкай мовы
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета Кіргізскай ССР
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета Кіргізскай ССР 8-га склікання