Urtarrilaren 19
data
Urtarrilaren 19a gregoriotar egutegiaren urteko hemeretzigarren eguna da. 346 egun falta dira urtea amaitzeko, 347 egun bisurteetan.
Daturen bat falta bada, urtearen lotura jarraitu han sartzeko.
Gertaerak
aldatuEuskal Herria
aldatu- 1844 – Tolosa Gipuzkoako hiriburu izendatu zuten errege dekretu bidez. 1854an, progresistak boterera iristearekin batera, Donostiara lekualdatu zuten hiriburua.
- 1969 – Donostian San Sebastian bezpera ospatzeari boikota egin zioten. Aurreko urteko abuztutik Francok Gipuzkoan ezarritako salbuespen egoeraren aurkako protesta izan zen.
- 1977 – Ikurrina berriro legeztatu zuten Espainiako legedian, eta Euskal Autonomi Erkidegoko bandera ofizialtzat hartu zen.
- 1980 – ETAk Jose Miguel Palacios Dominguez saltzailea hil zuen Getxon.
Mundua
aldatu- 1949 – Kubak Israel onartu zuen.
- 1966 – Indira Gandhi Indiako lehen ministra aukeratu zuten.
- 1978 – Adulterio zigorra indargabetu zen Espainiako Estatuan; neurriak Hego Euskal Herrian ere eragin zuen.
- 1997 – Yasser Arafat buruzagia Hebronera itzuli zen 30 urte geroago eta Israelek kontrolatutako Gazako azken hiriaren askatzea ospatzen du.
- 2008 – Adolfo Nicolas espainiarra Jesusen Lagundiko buru izendatu zuten.
- 2011 – Espainiako Senatuak bertan, gaztelaniarekin batera, beste hizkuntza koofizialak erabiltzea ahalbidetu zuen; hizkuntza horien artean euskara zegoen.
Arte eta kultura
aldatuEuskal Herria
aldatu- 1936 – Bertsolari Txapelketa Nagusiaren II. edizioaren finalean Jose Manuel Lujanbio Txirrita izan zen irabazle.
Mundua
aldatu- 1674 – Altzeste, edo Alzedoren garaipena (frantsesez: Alceste, ou Le triomphe d’Alcide), Jean-Baptiste Lullyren musika eta Philippe Quinaulten libretoa duen opera estreinatu zen Parisko Théâtre du Palais-Royalen.
- 1829 – Johann Wolfgang von Goetheren Fausto estreinatu zen.
- 1853 – Trobalaria (italieraz: Il trovatore), Giuseppe Verdiren musika eta Salvadore Cammarano eta Leone Emanuele Badareren libretoa duen opera estreinatu zen Erromako Apollo Antzokian.
Zientzia eta teknologia
aldatuEuskal Herria
aldatuMundua
aldatu- 1983 – Apple Lisa aurkeztu zuen Apple Computer enpresak, lehenengo ordenagailu pertsonala erabilera grafiko bat eta sagua duena.
- 2038 – Unix denbora sistemak 32 biteko memoria sistema gainditu zuen, eta 2038. urteko arazoa sortuko da.
Kirolak
aldatuEuskal Herria
aldatuMundua
aldatuJaiotzak
aldatuEuskal Herria
aldatu- 1685 – Sebastián Eslaba, euskal militar eta politikaria (h. 1759).
- 1687 – Gaspar Miranda, errioxar elizgizona, Iruñeko apezpikua, Calahorran (h. 1767).
- 1743 – Jose Manuel Alaba, espainiar armadako arabar militarra, esploratzailea eta intelektual ilustratua (h. 1795).
- 1832 – Sebastian Urra Jordan, nafar apaiz eta politikari karlista (h. 1897).
- 1846 – Pedro Gorriz, gaztelaniazko nafar idazlea, antzerkigilea, poeta eta kazetaria (h. 1887).
- 1846 – Mario Adan de Iartza, bizkaitar politikaria eta agronomoa (h. 1920).
- 1871 - Ramon Carmona Urrutia, nafar eskultore marmolista (h. 1929).
- 1910 – Guillermo Lazkano, euskal herritar musikaria (h. 2001).
- 1918 – Jesus Maria Arozamena, euskal herritar kazetari eta gidoilaria (h. 1972).
- 1958 – Aurelia Lumbreras, PSNko nafar politikaria.
- 1960 – Natxo Zenborain, nafar artista.
- 1961 – David Latxaga, EAJko bizkaitar politikaria.
- 1963 – Juantxu Olano, bizkaitar baxu-jotzailea.
- 1965 – Aines Dufau Lakaberatz, baxenafar pedagogoa, hizkuntzalaria eta Euskaltzain urgazlea.
- 1966 – Itziar Nogeras, Elhuyar Fundazioko zuzendari ohia.
- 1971 – Begoña Larzabal, euskal belar hockey jokalari ohia, Madrilen.
- 1972 –
- Josune Bereziartu, gipuzkoar eskalatzailea.
- Ixiar Rozas, gipuzkoar idazlea.
- Rebeka Ubera, gipuzkoar politikaria, Aralar alderdiko idazkari nagusia.
- 1973 – Julen Gabiria, bizkaitar idazle eta itzultzailea.
- 1977 – Mireya Etxaluze, euskal astrofisikaria.
- 1979 –
- Eneko Romo, nafar futbolaria.
- Josu Sarriegi, Sarri, gipuzkoar futbolaria.
- 1981 – Asier del Horno, bizkaitar futbolaria.
- 1990 – Ana Usabiaga, gipuzkoar txirrindularia.
- 1996 – Xabier Oroz, gipuzkoar saskibaloi jokalaria.
Mundua
aldatu- 840 – Mikel III.a, Bizantziar enperadorea (h. 867).
- 1544 – Frantzisko II.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1560).
- 1737 – Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre, frantziar idazle eta botanikoa (h. 1814).
- 1773 – Heinrich Anton Dähling, alemaniar margolaria (h. 1850).
- 1798 – Auguste Comte, soziologiaren sortzailea eta positibismoaren sortzailea (h. 1857).
- 1802 – Sylvain Van de Weyer, Belgikako lehen ministroa (h. 1874).
- 1807 – Robert E. Lee, estatubatuar militarra (h. 1870).
- 1809 – Edgar Allan Poe, estatubatuar idazle eta poeta (h. 1849).
- 1813 – Henry Bessemer, ingeles ingeniaria (h. 1898).
- 1821 – Ferdinand Gregorovius, alemaniar historialaria (h. 1891).
- 1824 – Sophia Frances Anne Caulfeild, ingeles brodatzaile eta idazlea (h. 1911).
- 1839 – Paul Cézanne, frantziar margolaria (h. 1906).
- 1851 –
- David Starr Jordan, estatubatuar iktiologo, hezitzaile, eugenizista eta bakearen aldeko aktibista (h. 1931).
- Jacobus Kapteyn, herbeheretar astronomoa (h. 1922).
- 1855 – Marianne Stokes, austriar margolaria, Viktoriar aroko margolaririk garrantzitsuenetarikoa (h. 1927).
- 1863 – Werner Sombart, alemaniar ekonomista eta soziologoa (h. 1941).
- 1865 – Valentin Serov, errusiar margolaria (h. 1911).
- 1866 – Carl Theodor Zahle, Danimarkako lehen ministroa (h. 1946).
- 1868 – Gustav Meyrink, austriar idazlea (h. 1932).
- 1889 – Sophie Taeuber-Arp, suitzar artista, margolari, eskultore, diseinatzaile, arkitekto eta dantzaria (h. 1943).
- 1890 – Ferruccio Parri, Italiako lehen ministroa (h. 1981).
- 1911 – Garrett Birkhoff, estatubatuar matematikaria (h. 1996).
- 1912 – Leonid Kantorovitx, errusiar matematikari eta ekonomialaria, 1975eko Ekonomiako Nobel Saria (h. 1986).
- 1915 – Stefano Vanzina, Steno, italiar zinema zuzendari eta gidoigilea (h. 1988).
- 1918 – Luciano Emmer, italiar zinemagilea (h. 2009).
- 1919 –
- Joan Brossa, kataluniar olerkaria eta dramagilea (h. 1998).
- Simone Melchior, frantziar esploratzaile eta ozeanografoa, Jacques-Yves Cousteauren emaztea eta kolaboratzailea (h. 1990).
- 1920 – Javier Pérez de Cuéllar, peruar politikaria, Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusia (h. 2020).
- 1921 – Patricia Highsmith, estatubatuar eleberrigilea, oso ezaguna idatzitako suspense lanengatik (h. 1995).
- 1922 – Jerzy Kawalerowicz, poloniar zinema-zuzendaria, zinemagile sozialisten lehen belaunaldikoa (h. 2007).
- 1923 – Eugenio de Andrade, portugaldar poeta (h. 2005).
- 1924 – Jean-François Revel, frantziar kazetari, filosofo eta idazlea (h. 2006).
- 1926 –
- José Alfredo Jiménez, mexikar herri-musika egile eta abeslaria, inoiz izan den rantxera egile hoberenetarikoa (h. 1973).
- Hans Massaquoi, alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazlea, Alemania nazian jaio eta bizi izandako mulato bakarrenetarikoa (h. 2013).
- 1929 –
- Sarah Maldoror, frantziar gidoigile eta zuzendaria (h. 2020).
- Nel Noddings, estatubatuar feminista, pedagogo eta filosofoa (h. 2022).
- 1930 –
- Nina Byers, estatubatuar fisikari teorikoa eta ikerketa-irakaslea (h. 2014).
- Tippi Hedren, estatubatuar aktorea eta modeloa.
- Uxío Novoneyra, galiziar idazlea (h. 1999).
- 1932 – Richard Lester, estatubatuar zinema zuzendaria, The Beatles taldearekin lan egiteagatik ezaguna.
- 1935 – Pupetta Maresca, Italiako Camorraren partaidea (h. 2021).
- 1939 – Phil Everly, estatubatuar abeslari eta gitarra-jotzailea (h. 2014).
- 1942 – Javier Heraud, perutar poeta (h. 1963).
- 1943 – Janis Joplin, estatubatuar rock and roll eta blues abeslaria, rockaren historian izartzat hartzen den lehenengo emakumea (h. 1970).
- 1944 –
- Thom Mayne, estatubatuar arkitekto dekonstruktibista.
- Ana Maria Vidal, espainiar aktorea.
- 1945 – Rod Canion, estatubatuar ingeniaria, Compaq Computer enpresaren sortzailea.
- 1946 –
- Julian Barnes, ingeles idazlea.
- Dolly Parton, estatubatuar kantaria eta antzezlea, country musikaren historiako kantari onenetakoa.
- 1948 – Juan Carlos Rodríguez Ibarra, Extremadurako presidente ohia.
- 1950 – Susana Mataix, espainar idazlea eta matematikaria.
- 1952 –
- Nadiuska, alemaniar modelo ohi eta aktorea.
- Marta Sanz-Solé, probabilitateen teorian espezializatutako kataluniar matematikaria.
- 1954 –
- Katey Sagal, estatubatuar aktorea.
- Cindy Sherman, estatubatuar argazkilari eta zinema-zuzendaria.
- 1955 – Simon Rattle, britainiar orkestra-zuzendaria.
- 1961 –
- Jean-Patrick Lescarboura, frantziar errugbilari ohi eta entrenatzailea.
- Mercedes Marrero, saskibaloi-jokalaria eta merkataritza-nabigazioko kapitain titulua lortu zuen lehen emakume espainiarra.
- 1963 – John Bercow, Erresuma Batuko Komunen Ganberako presidentea.
- 1966 –
- Guy Delisle, kanadar komikigilea.
- Stefan Edberg, suediar tenislari ohia.
- 1967 – Javier Cámara, espainiar aktorea.
- 1969 –
- Barbara Canepa, italiar komiki marrazkilari eta gidoilaria.
- Edwidge Danticat, haitiar-estatubatuar idazlea, eleberrigilea eta ipuingilea.
- Steve Staunton, irlandar futbolari ohia.
- 1971 – Rachel Luttrell, tanzaniar-kanadar aktore eta abeslaria.
- 1973 – Karen Lancaume, frantziar aktore pornoa (h. 2005).
- 1974 – Frank Caliendo, estatubatuar aktore eta bakarrizketalaria.
- 1976 – Marsha Thomason, ingeles aktorea.
- 1977 –
- Nicole, txiletar abeslaria eta aktorea.
- Jorinde Voigt, alemaniar artista garaikidea eta irakaslea.
- 1979 – Svetlana Khorkina, errusiar gimnasta ohia eta parlamentaria.
- 1980 –
- Jenson Button, 1 Formulako ingeles pilotua.
- Arvydas Macijauskas, lituaniar saskibaloi jokalari ohia.
- 1981 – Chris Warren, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
- 1982 – Pete Buttigieg, estatubatuar politikaria.
- 1983 –
- Esther Acebo, espainiar aktorea, aurkezlea eta erreportaria.
- Justyna Kowalczyk, poloniar iraupen eskiatzaile ohia.
- Hikaru Utada, japoniar J-pop abeslari eta aktorea.
- 1985 – Damien Chazelle, estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea.
- 1987 – Ares Teixidó, kataluniar telebista aurkezlea, irrati esataria eta aktorea.
- 1989 – William Pinheiro Rodrigues, brasildar futbolaria (h. 2018).
- 1992 –
- Mac Miller, estatubatuar rapeatzailea, abeslaria eta musika ekoizlea (h. 2018).
- Erika Rodríguez Horrillo, gipuzkoar aktore, teatrologo eta eszenografoa.
- 1995 – Mathieu van der Poel, herbeheretar ziklo-krosslaria.
- 1996 – Jesús Castro Romero, andaluziar aktorea.
- 2000 – Daniel Garrido Peña, espainiar futbolaria.
- 2004 – Mohamed-Ali Cho, frantziar futbolaria.
Heriotzak
aldatuEuskal Herria
aldatu- 1753 – Joaquín Ignacio Barrenetxea, bizkaitar diplomatikoa, Hagan (j. 1681).
- 1945 – Juan Ezenarro Mendia, euskal olerkaria (j. 1890).
- 1980 – Luis Maria Solaun, Athleticeko bizkaitar futbolaria (j. 1893).
- 1993 – José Antonio Santamaría, gipuzkoar futbolari eta ostalaritza-enpresaburua, ETAk eraila (j. 1946).
- 2008 – Jose Alberdi Elorza, Burruntxali, gipuzkoar eskultorea, Dénian (j. 1922).
- 2011 – Xiri Andonegi, gipuzkoar eskultore eta margolaria (j. 1955).
Mundua
aldatu- 639 – Dagoberto I.a, saliar frankoen erregea.
- 1305 – Roger de Lauria, militarra (j. 1245).
- 1547 –
- Pietro Bembo, italiar pizkundeko intelektual, poeta eta literatur kritikaria eta kardinala (j. 1470).
- Henry Howard, ingeles poeta eta politikaria (j. 1516/1517).
- 1571 – Paris Bordone, italiar puzkundeko margolaria (j. 1500).
- 1576 – Hans Sachs, alemaniar olerkari eta musikagilea (j. 1494).
- 1629 – Abbas I.a Persiakoa, Persiako xah (j. 1571).
- 1729 – William Congreve, ingeles idazlea (j. 1670).
- 1851 – Esteban Echeverria, euskal jatorriko argentinar idazlea (j. 1805).
- 1865 – Pierre-Joseph Proudhon, frantziar politikaria eta mutualismoren sortzailea (j. 1809).
- 1870 – Jean-Baptiste Troppmann, frantziar serieko-hiltzailea, gillotinan (j. 1849).
- 1874 – August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, alemaniar olerkari eta filologoa (j. 1798).
- 1878 – Henri Victor Regnault, frantziar kimikaria eta fisikaria (j. 1810).
- 1889 – Jenaro Quesada, espainiar militar eta politikaria (j. 1818).
- 1901 – Albert de Broglie, Frantziako lehen ministroa (j. 1821).
- 1905 – Debendranath Tagore, indiar filosofoa.
- 1906 – Bartolomé Mitre, Argentinako presidentea (j. 1821).
- 1927 – Karlota Belgikakoa, Mexikoko enperadorea (j. 1840).
- 1929 – Liang Qichao, txinatar politikaria (j. 1873).
- 1942 –
- Anka Butorac, kroaziar eta jugoslaviar politikari komunista, Jugoslaviar partisanoen kidea (j. 1903).
- Claire Beck Loos, txekoslovakiar argazkilaria eta idazlea (j. 1904).
- 1947 – Manuel Machado, espainiar poeta (j. 1874).
- 1959 – Consuelo Álvarez Pool, espainiar idazlea, kazetaria, politikaria, sindikalista, sufragista eta feminista (j. 1867).
- 1963 – Andrea Villarreal, mexikar kazetaria, idazlea eta iraultzailea (j. 1881).
- 1964 –
- Firmin Lambot, belgikar txirrindularia (j. 1886).
- Friedrich Karl Arnold Schwassmann, alemaniar astronomoa (j. 1870).
- 1969 – Jan Palach, txekiar ikaslea, protesta politikoa egitearren bere bere buruari su emanez (j. 1948).
- 1975 – Thomas Hart Benton, estatubatuar margolaria (j. 1889).
- 1977 – Josep Trueta, kataluniar medikua (j. 1897).
- 1981 – Francesca Woodman, estatubatuar argazkilari feminista (j. 1958).
- 1986 –
- Jón Helgason, islandiar hizkuntzalari eta poeta (j. 1899).
- Enrique Tierno Galván, espainiar politikari, soziologo, jurista eta entsegugilea (j. 1918).
- 1987 – Lawrence Kohlberg, estatubatuar psikologoa (j. 1927).
- 1988 – Evgeni Mravinski, errusiar orkestra-zuzendaria (j. 1903).
- 1990 –
- Pierre Barbizet, frantziar piano-jotzailea (j. 1922).
- Osho, indiar gurua (j. 1931).
- 1992 – Wiktor Ostrowski, poloniar alpinista (j. 1905).
- 1998 – Carl Perkins, estatubatuar musikaria, rockabilly estiloaren aitzindarietako bat (j. 1932).
- 2000 –
- Bettino Craxi, Italiako lehen ministroa (j. 1934).
- Antonio Hernández Palacios, espainiar komikigilea (j. 1921).
- Hedy Lamarr, austriar aktore eta asmatzailea (j. 1914).
- 2002 – Vavá, brasildar futbolaria (j. 1934).
- 2003 – Françoise Giroud, frantziar kazetari, idazle eta gidoilaria (j. 1916).
- 2006 – Wilson Pickett, estatubatuar abeslaria (j. 1941).
- 2007 – Denny Doherty, kanadar musikari, abeslari eta aktorea, The Mamas & the Papas taldeko kidea (j. 1940).
- 2008 – Suzanne Pleshette, estatubatuar aktorea (j. 1937).
- 2013 –
- Taihō Kōki, japoniar sumolaria, gerra osteko sumolaririk garrantzitsuena kontsideratua (j. 1940).
- Hans Massaquoi, alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazlea, Alemania nazian jaio eta bizi izandako mulato bakarrenetarikoa (j. 1926).
- 2016 – Ettore Scola, italiar gidoilaria eta zinegilea (j. 1931).
- 2017 – Miguel Ferrer, estatubatuar aktorea (j. 1955).
- 2018 – Dorothy Malone, estatubatuar aktorea (j. 1924).
- 2019 – Jorge Albistur, euskal arbasodun uruguaiar idazlea, irakaslea eta literatura kritikoa (j. 1940).
- 2022 –
- Hardy Krüger, alemaniar aktorea (j. 1928).
- Gaspard Ulliel, frantziar aktore eta modeloa (j. 1984).
- 2024 –
- Jack Burke Jr., estatubatuar golflaria (j. 1923).
- Toru Kawashima, japoniar futbolaria (j. 1970).
- Ester Xargay Melero, kataluniar idazle, itzultzaile, bideoartista eta kultura ekintzailea (j. 1960).
Jaiak eta urteurrenak
aldatu- Sehaska egutegiko izendegia: Maren eta Mario.
Kanpo estekak
aldatu