Szybowcowy Zakład Doświadczalny
Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD) – biuro konstrukcyjne i wytwórnia szybowców będąca centrum polskiego przemysłu szybowcowego po II wojnie światowej z siedzibą w Bielsku-Białej. W swojej historii przeszedł wiele zmian organizacyjnych i nazw.
Historia
edytujInstytut Szybownictwa
edytujPo zakończeniu działań wojennych, w marcu 1945 roku, grupa harcerzy kierowana przez Tadeusza Puchajdę przystąpiła do zabezpieczania sprzętu lotniczego pozostawionego przez niemieckie lotnictwo[1]. W 1945 roku uruchomiono w Bielsku-Białej Okręgowe Warsztaty Szybowcowe[2], a 1 kwietnia 1945 roku powstał Centralny Harcerski Ośrodek Szybowcowy, który w maju 1945 roku został oficjalnie uznany przez Ministerstwo Komunikacji[3]. Podporządkowano mu całą działalność szybowcową na terenie Śląska[4]. Jego zadaniem było prowadzenie szkół szybowcowych na górze Żar i w Goleszowie[5]. W listopadzie 1945 roku w Jeżowie Sudeckim odbyła się Pierwsza Ogólnopolska Konferencja Szybowcowa poświęcona opracowaniu kierunków rozwoju szybownictwa w Polsce. Podczas tej konferencji inż. Rudolf Weigl wysunął propozycję stworzenia ośrodka badawczego poświęconemu szybownictwu[6]. Centralny Harcerski Ośrodek Szybowcowy został przemianowany na Ośrodek Organizacji Szybownictwa, który miał objąć swą działalnością obszar całej Polski[7].
25 stycznia 1946 roku Minister Komunikacji, na bazie istniejącej infrastruktury, powołał do życia Instytut Szybownictwa (IS) z siedzibą w Bielsku przy ulicy 3 maja. W skład Instytutu weszły: Ośrodek Szkolny Szybownictwa w Goleszowie, Szkoła Szybowcowa na górze Żar, Lotnisko Doświadczalne w Aleksandrowicach, Warsztaty Doświadczalno-Naprawcze w Białej Krakowskiej i Modelarnia Lotnicza w Białej. IS miał kontynuować przedwojenną działalność Instytutu Techniki Szybownictwa i Motoszybownictwa we Lwowie oraz doprowadzić do powstania projektowanej przez Departament Lotnictwa Cywilnego Centralnej Szkoły Szybowcowej w Bielsku. Instytut miał filie we Wrocławiu i Jeżowie Sudeckim[5]. Tworzeniem Instytutu zajął się Włodzimierz Humen, który od stycznia do kwietnia 1946 roku zajmował się sprawami organizacyjnymi[8]. Początkowo Instytut borykał się z problemami lokalowymi, na pracownie konstruktorów zaadaptowano mieszkania prywatne[4].
1 maja zostało powołane pierwsze kierownictwo IS i ustalono jego strukturę, którą stanowiły dwa Wydziały: Wyszkolenia i Techniczny oraz Warsztaty Doświadczalno-Naprawcze[9]. Pierwszym kierownikiem Instytutu został inż. Rudolf Weigl, kierownikiem Wydziału Wyszkolenia Włodzimierz Humen, kierownikiem Wydziału Technicznego Franciszek Kotowski a kierownikiem Warsztatów Doświadczalno-Naprawczych Władysław Janica[8]. Kierownikiem szkoły na Żarze został Piotr Mynarski, student Politechniki Lwowskiej, rekordzista Polski, kierownik Szkoły Szybowcowej w Bezmiechowej do 1939 roku. Kierownikiem Szkoły Szybowcowej w Goleszowie został Franciszek Kępka. Zadaniem Instytutu było prowadzenie prac doświadczalnych z zakresu szybownictwa i motoszybownictwa, włącznie z produkcją seryjną i remontami opracowanych konstrukcji. W Instytucie miano też prowadzić prace badawcze w zakresie osprzętu i wyposażenia oraz prace szkoleniowe[10].
W okresie od 1 do 30 maja 1946 roku Instytut zorganizował, na polecenie Departamentu Lotnictwa Cywilnego, unifikacyjny kurs instruktorów szybowcowych, podczas którego przeszkolono 67 pilotów (z 77 zgłoszonych)[11]. Organizatorem kursu był Włodzimierz Humen, a jego kierownikiem Piotr Mynarski[12]. Na przełomie lipca i sierpnia IS zorganizował dwutygodniowy kurs treningowo-wyczynowy, który odbył się w Goleszowie, na Żarze i w Aleksandrowicach[13]. Z inicjatywy IS w Technikum Mechaniczno-Elektrycznym w Bielsku-Białej utworzono wydział lotniczy, a w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie zorganizowano na Wydziale Komunikacji sekcję lotniczą. Absolwenci tych szkół stanowili w późniejszym czasie stałe źródło kadry technicznej dla zakładów w Bielsku-Białej[14].
Przy znacznym wkładzie organizacyjnym IS odbyły się w sierpniu 1946 roku na lotnisku w Aleksandrowicach pierwsze po wojnie Krajowe Zawody Samolotowe[15]. W październiku tegoż roku IS urządził na lotnisku pierwszą wyprawę doświadczalną celem zapoznania się ze zjawiskami fal wymuszonych przez teren górski i ruchami falowymi powietrza. W tej wyprawie między innymi wzięła udział Wanda Modlibowska, która w latach 1946–1948 pracowała jako pilot doświadczalny w Instytucie Szybownictwa, będąc jednocześnie instruktorem w Aeroklubie Bielsko-Bialskim[16].
Zespół konstrukcyjny IS przystąpił do realizacji programu opracowanego przez Rudolfa Weigla odbudowy od podstaw polskiego zaplecza szybowcowego. Nastąpiły obloty rekonstrukcji polskich szybowców przedwojennych Salamandra i Komar, powstały nowe konstrukcje: Sęp, Mucha, ABC, Jastrząb i Nietoperz, których twórcami byli lwowiacy Józef Niespał, Władysław Nowakowski, Franciszek Kotowski, Rudolf Matz, Roman Zatwarnicki, Marian Gracz i Marian Wasilewski[17].
W ramach szkolenia krajowej kadry instruktorskiej Instytut zorganizował w dniach 3-28 lutego 1947 roku Wyższy Teoretyczny Kurs Instruktorów Szybowcowych w Bielsku[18], a od 2 do 31 maja kurs praktyczny w Goleszowie[19]. Szybowiec IS-1 Sęp już w sierpniu 1947 roku z pilotem Adamem Zientkiem zadebiutował w międzynarodowych zawodach szybowcowych w Szwajcarii, stanowiąc rewelację, ponieważ był jedyną nowo powstałą po wojnie konstrukcją szybowcową w Europie. Tym sukcesem Instytut Szybownictwa ugruntował swą pozycję faktycznego organizatora odradzającego się w Polsce sportu szybowcowego[20].
W czerwcu 1948 roku Instytut współorganizował pierwsze po II wojnie światowej (VII) Krajowe Zawody Szybowcowe na górze Żar[21][20]. Na przełomie sierpnia i września piloci IS zorganizowali, z użyciem szybowca IS-1 Sęp, tatrzańską wyprawę halniakową, podczas której badali zjawisko fali. Doświadczenia z tych lotów zostały wykorzystane w październiku, kiedy to Adam Zientek i Tadeusz Góra wykonali udane nocne loty falowe po starcie z szybowiska na górze Żar[22].
W Instytucie Szybownictwa wyremontowano kilkanaście samolotów, w tym Heinkel He-72 Kadett oraz zakupione z demobilu samoloty Piper L-4 Cub[23]. Udało się również wyremontować kilka polskich przedwojennych szybowców, które przetrwały okupację: Orlik, WWS-2 Żaba i Wrona. Wyremontowano również wiele niemieckich szybowców, które wykorzystano do celów porównawczych i szkoleniowych[1].
We wrześniu 1948 roku kierownikiem Instytutu został Władysław Nowakowski, który kierował zakładem przez niemal 30 lat. W tym samym okresie inżynierowie Rudolf Weigl i Władysław Janica dokonali reorganizacji warsztatów IS[24].
Szybowcowy Zakład Doświadczalny
edytuj5 października 1948 roku Instytut Szybownictwa został przemianowany na Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD)[9]. W dniach 13 listopada-15 grudnia 1948 roku odbyła się druga wyprawa szybowcowa SZD. Grupa pilotów, pod kierownictwem Adama Zientka, badała właściwości fali w okolicach Śnieżki[25].
Pracownicy Zakładu mieli na swym koncie liczne opracowania artykułów technicznych i wydań książkowych. W latach 40. Dział Wyszkolenia IS pod kierunkiem mgr Włodzimierza Humena był faktycznym organizatorem działalności szkoleniowo-sportowej szybownictwa w Polsce. Później szkolenie i sport lotniczy przejęły ogólnopolskie organizacje młodzieżowe. Inicjatywą SZD było powołanie w Bielsku w 1948 roku Technikum Mechaniczno-Lotniczego, kuźni kadr fachowców lotnictwa dla kraju[26]. W październiku tego samego roku została powołana Centralna Szkoła Instruktorów Szybowcowych w Bielsku, w której w większości wykładowcami byli pracownicy SZD[9].
Początkowo SZD był podporządkowany Ministerstwu Komunikacji, ale po reorganizacji lotnictwa sportowego w Polsce przeprowadzonej w 1951 roku został podporządkowany Lidze Lotniczej i wszedł w skład Zarządu Zakładów Remontowych Lotnictwa Sportowego. W 1952 roku, po utworzeniu Ministerstwa Transportu Drogowego i Lotniczego, Zakład stał się zapleczem konstrukcyjno rozwojowym Zarządu Zakładów Sprzętu Lotnictwa Sportowego. W 1957 roku został, wraz z tym Zarządem, przekazany Ministerstwu Przemysłu Maszynowego i włączony do Centralnego Zarządu Przemysłu Sprzętu Komunikacyjnego (przemianowanego w późniejszym okresie na Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego)[27].
W 1952 roku Zakład zmienił profil z prototypowo-remontowego na prototypowo-seryjny. Opracowywano w nim nowe konstrukcje oraz produkowano krótkie serie informacyjne szybowców. Następnie dokumentacja była przekazywana do Zakładów Szybowcowych w Jeżowie, Wrocławiu i Krośnie[28]. Pionierskie prace prowadzone w SZD zostały docenione i w tym samym roku Rada Państwa przyznała nagrodę państwową z dziedziny postępu technologicznego zespołowi, w skład którego wchodzili Irena Kaniewska, Tadeusz Kostia, Józef Niespał, Władysław Nowakowski oraz Justyn Sandauer[29]. Poprawiła się również sytuacja lokalowa, części zakładu dotychczas rozrzucone po całym mieście, zostały zlokalizowane w nowo wybudowanych budynkach na lotnisku Aleksandrowice[4].
Prace prowadzone w SZD były ściśle związane z rozwojem polskiego szybownictwa. Na początku lat pięćdziesiątych odchodzono od szkolenia z użyciem szybowców jednomiejscowych na rzecz metody dwumiejscowej. W związku z tym w SZD przystąpiono do prac w tym kierunku. Opracowano od podstaw dokumentację niemieckiego szybowca DFS Kranich II, który został wdrożony do produkcji jako IS-C Żuraw. Siłami konstruktorów SZD stworzono też nowe konstrukcje dostosowane do potrzeb szkoleniowych: SZD-9 Bocian i SZD-10 Czapla. Na potrzeby uprawiania wyczynowego szybownictwa zostały opracowane takie konstrukcje jak SZD-8 Jaskółka i SZD-12 Mucha 100. Te konstrukcje trafiły do produkcji seryjnej i przez wiele lat stanowiły podstawowe wyposażenie aeroklubów oraz były sprzedawane odbiorcom zagranicznym. SZD prowadził też prace badawcze, w ich trakcie testowano nietypowe układy. W latach 1949–1954 powstały takie nietypowe konstrukcje jak: IS-5 Kaczka (szybowiec w układzie kaczki), bezogonowe SZD-6 Nietoperz i SZD-20 Wampir 2 czy SZD-14 Jaskółka M z usterzeniem motylkowym. W układzie tradycyjnym opracowano następujące konstrukcje doświadczalne: SZD-7 Osa, SZD-11 Albatros, SZD-16 Gil[30]. Konstruktorzy SZD zaprojektowali i nadzorowali budowę tunelu aerodynamicznego oraz urządzeń pomocniczych szybownictwa tj. wozy transportowe, wózki startowe czy beczkowozy[31].
Od 1955 roku kadra naukowa SZD uczestniczyła w organizacji szybownictwa w Chińskiej Republice Ludowej. Do Chin wyjechał jedenastoosobowy zespół, którego zadaniem było stworzenie ośrodka szkolenia pilotów i instruktorów szybowcowych oraz budowa zakładów produkujących szybowce. Stronie chińskiej przekazano pomoce naukowe (model tunelu aerodynamicznego, pomoce na temat termiki) oraz szybowce IS-A Salamandra, IS-2 Mucha, IS-3 ABC, SZD-8 Jaskółka i SZD-9 Bocian. Ponadto do Chin trafiły wyciągarki i ściągarki szybowcowe produkcji SZD. Pracownicy SZD, biorący udział w kontaktach polsko-chińskich, zostali odznaczeni wysokimi odznaczeniami państwowymi ChRL[27].
Włączenie SZD w 1957 roku do Centralnego Zarządu Przemysłu Sprzętu Komunikacyjnego zapoczątkowało jego rozwój. Uległ zmianie profil prac prowadzonych w SZD – skupiono się na prowadzeniu prac konstrukcyjno-badawczych i doświadczalnych[32]. Zakład został rozbudowany i doposażony pod względem technicznym. Na jego strukturę składały się Szybowcowy Zakład Doświadczalny w Bielsku-Białej, Zakłady Sprzętu Lotnictwa Sportowego nr 2 w Jeżowie Sudeckim, Zakłady Sprzętu Lotnictwa Sportowego nr 3 w Poznaniu, Zakłady Sprzętu Lotnictwa Sportowego nr 4 we Wrocławiu oraz Zakłady Sprzętu Lotnictwa Sportowego nr 5 w Krośnie[23].
Szybowcowe Mistrzostwa Świata w 1958 roku w Lesznie umożliwiły konstruktorom SZD kontakt z technologiami szybowców zachodnich i wykazały konieczność opracowania nowych konstrukcji. Prowadzono prace nad odejściem od konstrukcji drewnianych na rzecz metalowych. W efekcie prowadzonych prac powstały szybowce SZD-16 Gil oraz SZD-25 Lis, który wyprodukowano w krótkiej serii. Na potrzeby polskiej kadry szybowcowej powstał szybowiec klasy otwartej SZD-19 Zefir będący pierwszą na świecie konstrukcją z leżącą pozycją pilota. Dla klasy standard stworzono szybowiec SZD-24 Foka. Szybowce Zefir i Foka wzięły udział w szybowcowych mistrzostwach świata w Kolonii w 1960 roku i stały się rewelacją tych mistrzostw[33]. Szybowce Zefir zaprezentowano również z doskonałym skutkiem podczas mistrzostw świata w Junínw Argentynie w 1963 roku. Konstrukcje tworzone w tym okresie w Zakładzie charakteryzowały się dążeniem do minimalizacji oporów szkodliwych co starano się uzyskać poprzez użycie profili laminarnych[34].
Zakłady Szybowcowe Delta-Bielsko
edytujW lipcu 1963 roku zakład przeszedł kolejną transformację wynikającą po części z reorganizacji Zakładów Sprzętu Lotnictwa Sportowego. Dyrekcja ZSLS została przeniesiona do Bielska, zakłady zamiejscowe ZSLS nr 2 w Jeżowie i ZSLS nr 4 we Wrocławiu stały się zamiejscowymi filiami na prawach Wydziałów Dyrekcji.
W 1964 roku, za zasługi w rozwoju szybownictwa, zakład został uhonorowany Dyplomem P. Tissandiera FAI. Było to pierwsze przyznanie tego rodzaju dyplomu w Polsce[35]. Zespół inżynierów SZD prowadził prace mające na celu opracowanie konstrukcji mających zastąpić dotychczas używane szybowce. W 1964 roku ukończono projekt szybowca akrobacyjnego SZD-30 Pirat, w którym zastosowano nowatorskie technologie laminatowe. W dalszym ciągu prowadzono prace związane z konstrukcjami metalowymi, które doprowadziły do opracowania i oblatania szybowca SZD-27 Kormoran. Problemy technologiczne doprowadziły do zaniechania kontynuacji prac z konstrukcjami metalowymi, Kormoran pozostał konstrukcją jedynie prototypową. Prace nad szybowcami wyczynowymi doprowadziły do rozwoju rodziny Zefira i stworzenia SZD-29 Zefir 3 oraz SZD-31 Zefir 4. Te szybowce, o konstrukcji mieszanej, nie zostały wdrożone do produkcji seryjnej. Doświadczenia wynikające ze startu polskich szybowników w XI Szybowcowych Mistrzostwach Świata w Lesznie w 1968 roku wykazały, że konieczna jest gruntowna zmiana technologiczna w konstrukcjach opracowywanych w Bielsku.
W maju 1969 roku nastąpiło kolejne przekształcenie Zakładu, powołano Zakład Doświadczalny Rozwoju i Budowy Szybowców. Uległ rozbudowie, wybudowano nową halę produkcyjną i budynek administracyjny[36]. W tym okresie konstruktorzy mieli już pełną świadomość, że naszedł kres wyczynowych konstrukcji drewnianych i konieczne jest opracowanie szybowców wyłącznie w technologiach laminatowych.
W tym okresie powstały w zakładzie ostatnie szybowce wyczynowe o konstrukcji drewnianej: SZD-36 Cobra 15 i SZD-39 Cobra 17 oraz pierwszy o konstrukcji laminatowo-drewnianej SZD-43 Orion. W 1970 roku na Szybowcowych Mistrzostwa Świata w Marfie na szybowcach „Cobra” Jan Wróblewski i Franciszek Kępka zajęli drugie i trzecie miejsce. W 1972 roku na „Orionach” na mistrzostwach w miejscowości Vršac w Jugosławii Jan Wróblewski zdobył tytuł mistrza świata, a Franciszek Kępka zajął trzecie miejsce. W styczniu 1972 r. Zakład Doświadczalny Rozwoju i Budowy Szybowców został przemianowany na Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Szybownictwa.
Zakład, w późniejszym okresie swego funkcjonowania, przechodził kolejne przekształcenia:
Przedsiębiorstwo Doświadczalno-Produkcyjne Szybownictwa PZL Bielsko (PDPSz PZL-Bielsko)
edytujW 1975 r. nastąpiło połączenie wszystkich jednostek działających na terenie zakłądu i powołano do funkcjonowania Przedsiębiorstwo Doświadczalno-Produkcyjne Szybownictwa PZL Bielsko (PDPSz PZL-Bielsko). Rozpoczęto produkcję szybowców wykonanych z kompozytów, pierwszą tego typu konstrukcją był SZD-37 Jantar.
7 maja 1999 roku sąd ogłosił upadłość PDPSz PZL-Bielsko. Majątek został wykupiony przez niemiecką spółkę Allstar Leasing sp. z o.o. i wydzierżawiony firmom Allstar PZL Glider i Solaris Aviation, które wznowiły produkcję lotniczą.
Szybowce opracowane i wyprodukowane w SZD
edytujLp | Nazwa | Typ | Konstruktor | Data oblotu | Pilot oblatywacz | Nr rej. prototypu | Egzemplarze | Zdjęcie |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
1 | IS-A Salamandra | szkolno-treningowy | Wacław Czerwiński | 12 października 1946 | Piotr Mynarski | SP-320 | 264 | |
2 | IS-B Komar | szkolno-treningowy | Marian Wasilewski | 16 stycznia 1949 r. | Piotr Mynarski | SP-732 | 25 | |
3 | IS-C Żuraw | szkolno-wyczynowy | Józef Niespał, | 22 kwietnia 1952 r. | Adam Zientek | - | 51 | |
4 | IS-1 Sęp | wyczynowy | Władysław Nowakowski, | 2 czerwca 1947 r. | Piotr Mynarski | SP-443 | 6 | |
5 | IS-2 Mucha | szkolno-wyczynowy | Franciszek Kotowski, Irena Kaniewska |
24 kwietnia 1948 r. | Piotr Mynarski | SP-561 | 136 | |
6 | IS-3 ABC | szkolny | Rudolf Matz, | 31 grudnia 1947 r. | Piotr Mynarski | SP-462 | 276 | |
7 | IS-4 Jastrząb | akrobacyjny | Józef Niespał | 21 grudnia 1949 r. | Piotr Mynarski | SP-999 | 37 | |
8 | IS-5 Kaczka | doświadczalny | Tadeusz Kostia, |
29 marca 1949 r. | Piotr Mynarski | SP-821 | 1 | |
9 | SZD-6 Nietoperz | doświadczalny | Władysław Nowakowski, | 12 stycznia 1951 r. | Adam Zientek | SP-1220 | 1 | |
10 | SZD-7 Osa | doświadczalny | Tadeusz Kostia, Irena Kaniewska |
16 sierpnia 1950 r. | Adam Zientek | SP-1047 | 1 | |
11 | SZD-8 Jaskółka | wyczynowy | Justyn Sandauer, | 21 września 1951 r. | Adam Zientek | SP-1222 | 135 | |
12 | SZD-9 Bocian | szkolno-wyczynowy | Roman Zatwarnicki, | 10 marca 1952 r. | Adam Zientek | SP-1217 | 615 | |
13 | SZD-10 Czapla | szkolny | Roman Zatwarnicki, | 23 listopada 1953 r. | Adam Zientek | SP-1349 | 157 | |
14 | SZD-11 Albatros | doświadczalny | Justyn Sandauer, Józef Niespał |
14 września 1954 r. | Tadeusz Góra | SP-1600 | 1 | |
15 | SZD-12 Mucha 100 | szkolno-wyczynowy | Władysław Okarmus, | 15 grudnia 1952 r. | Adam Zientek | SP-1400 | 290 | |
16 | SZD-13 Wampir | doświadczalny (projekt) | Irena Kaniewska | - | - | - | 0 | - |
17 | SZD-14 Jaskółka M | doświadczalny | Władysław Okarmus | 23 lipca 1954 r. | Adam Dziurzyński | SP-1223 | 1 | |
18 | SZD-15 Sroka | szkolno-treningowy | Zbigniew Badura | 25 lutego 1956 r. | Stanisław Skrzydlewski | SP-1598 | 2 | |
19 | SZD-16 Gil | doświadczalny | Zbigniew Badura | 20 października 1958 r. | Adam Zientek | SP-1880 | 1 | |
20 | SZD-17 Jaskółka L | wyczynowy | Jan Dyrek, Tadeusz Kostia |
9 marca 1954 r. | Adam Zientek | SP-1504 | 4 | |
21 | SZD-18 Czajka | szkolny | Władysław Okarmus | 30 listopada 1956 | Adam Zientek | SP-1640 | 1 | |
23 | SZD-19 Zefir | wyczynowy | Bogumił Szuba | 31 grudnia 1958 r. | Stanisław Skrzydlewski | SP-1841 | 23 | |
24 | SZD-20 Wampir 2 | doświadczalny | Jan Dyrek | 9 września 1959 r. | Adam Zientek | SP-2036 | 1 | |
25 | SZD-21 Kobuz | akrobacyjny | Jerzy Trzeciak, | 3 czerwca 1961 r. | Stanisław Skrzydlewski | SP-1990 | 32 | |
26 | SZD-22 Mucha Standard | wyczynowy | Władysław Nowakowski | 10 lutego 1958 r. | Adam Zientek | SP-1748 | 288 | |
27 | SZD-23 Bocian 2 | szkolno-wyczynowy (projekt) | Władysław Okarmus | - | - | - | 0 | - |
28 | SZD-24 Foka | wyczynowy | Władysław Okarmus | 2 maja 1960 r. | Adam Zientek | SP-2069 | 216 | |
29 | SZD-25 Lis | treningowy | Zbigniew Badura | 5 marca 1960 r. | Stanisław Skrzydlewski | SP-1621 | 30 | |
30 | SZD-26 Wilk | motoszybowiec (projekt) | Borys Puzej, | - | - | - | 0 | - |
31 | SZD-27 Kormoran | szkolno-treningowy | Józef Niespał | 2 stycznia 1965 r. | Adam Zientek | SP-2463 | 2 | |
32 | SZD-28 | doświadczalny (projekt) | Zbigniew Badura | - | - | - | 0 | - |
33 | SZD-29 Zefir 3 | wyczynowy | Bogumił Szuba | 26 kwietnia 1965 r. | Stanisław Skrzydlewski | SP-2465 | 2 | |
34 | SZD-30 Pirat | wyczynowy | Jerzy Śmielkiewicz | 19 maja 1966 r. | Adam Zientek | SP-2502 | 813 | |
35 | SZD-31 Zefir 4 | wyczynowy | Bogumił Szuba | 7 grudnia 1967 r. | Adam Zientek | SP-2417 | 3 | |
36 | SZD-32 Foka 5 | wyczynowy | Władysław Okarmus | 2 maja 1960 r. | Adam Zientek | SP-2069 | 133 | |
37 | SZD-33 Bocian 3 | szkolno-wyczynowy (projekt) | Tadeusz Łabuć | - | - | - | 0 | - |
37 | SZD-34 Bocian 3 | szkolno-wyczynowy (projekt) | Tadeusz Łabuć | - | - | - | 0 | - |
38 | SZD-35 Bekas | szkolny | Józef Niespał | 29 listopada 1970 r. | Adam Zientek | SP-2443 | 3 | |
39 | SZD-36 Cobra 15 | wyczynowy | Władysław Okarmus | 31 grudnia 1969 r. | Adam Zientek | SP-2497 | 290 | |
41 | SZD-37 Jantar | wyczynowy | Adam Kurbiel | 14 lutego 1972 r. | Jerzy Śmielkiewicz | SP-2636 | 2 | |
42 | SZD-38 Jantar 1 | wyczynowy | Adam Kurbiel | 1973 r. | Jerzy Śmielkiewicz Adam Zientek |
- | 57 | |
43 | SZD-39 Cobra 17 | wyczynowy | Władysław Okarmus | 17 marca 1970 r. | Jerzy Śmielkiewicz | SP-2539 | 2 | |
44 | SZD-40 Halny | doświadczalny | Władysław Okarmus | 23 grudnia 1972 r. | Zdzisław Bylok | SP-2645 | 1 | |
45 | SZD-41 Jantar Standard | wyczynowy | Władysław Okarmus | 3 października 1973 r. | Adam Zientek | SP-2685 | 159 | |
46 | SZD-42 Jantar 2 | wyczynowy | Adam Kurbiel | 2 lutego 1976 | Zdzisław Bylok | - | 144 | |
46 | SZD-43 Orion | wyczynowy | Jerzy Śmielkiewicz,
Jan Knapik |
30 grudnia 1971 r. | Adam Zientek | SP-2635 | 2 | |
47 | SZD-44 | wyczynowy (projekt) | Adam Meus | - | - | - | 0 | - |
48 | SZD-45 Ogar | motoszybowiec | Tadeusz Łabuć | 13 maja 1973 r. | January Roman | SP-0001 | 66 | |
49 | SZD-46 Ogar 2 | motoszybowiec (projekt) | Tadeusz Łabuć | - | - | - | 0 | - |
50 | SZD-47 | wyczynowy (projekt) | Adam Meus | - | - | - | 0 | - |
51 | SZD-48 Jantar Standard 2/3 | wyczynowy | Władysław Okarmus | 10 grudnia 1977 r. | January Roman | - | 634 | |
52 | SZD-48M Brawo | wyczynowy | Stanisław Zientek | 13 kwietnia 1985 r. | January Roman | SP-3333 | 3 | - |
53 | SZD-49 Jantar Standard K | wyczynowy | Władysław Okarmus | 10 października 1978 r. | Adam Zientek | SP-2583 | 1 | - |
54 | SZD-50 Puchacz | szkolno-treningowy | Adam Meus | 21 grudnia 1976 r. | Adam Zientek | SP-3067 | 300 | |
55 | SZD-51 Junior | szkolno-treningowy | Stanisław Zientek | 31 grudnia 1980 r. | January Roman | SP-3211 | 259 | |
56 | SZD-52 Krokus | wyczynowy | Adam Kurbiel | 28 lutego 1981 r. | Jerzy Śmielkiewicz | SP-3214 | 8 | - |
57 | SZD-53 | wyczynowy (projekt) | Adam Kurbiel | - | - | - | 0 | - |
58 | SZD-54 Perkoz | szkolno-wyczynowy | Adam Meus | 8 maja 1991 r. | Jerzy Śmielkiewicz | - | - | |
59 | SZD-55 Promyk | wyczynowy | Tadeusz Łabuć | 15 sierpnia 1988 r. | January Roman | SP-P501 | 121 | |
60 | SZD-56 Diana | wyczynowy | Bogumił Bereś | 29 listopada 1990 | Jacek Żak | - | 4 | |
61 | SZD-59 Acro | wyczynowy | Jan Knapik | 9 sierpnia 1991 r. | January Roman | - | 40 |
Poza szybowcami skonstruowano w SZD również wyciągarki szybowcowe "Żubr" i "Tur", ściągarkę "Ryś" oraz uniwersalne przyczepy szybowcowe do transportu samochodowego[37], a także samochód amatorski Volkswagen SAM z laminatów.
Przypisy
edytuj- ↑ a b Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD). samolotypolskie.pl. [dostęp 2019-09-27]. (pol.).
- ↑ Szydłowski 1986 ↓, s. 253.
- ↑ Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 111.
- ↑ a b c Skrzydlata Polska i 39'1955 ↓, s. 4.
- ↑ a b Brodzki, Górski, Lewandowski 1979 ↓, s. 249-250.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 148.
- ↑ Skrzydlata Polska i 50'1966 ↓, s. 3.
- ↑ a b Skarbiński 2015 ↓, s. 149.
- ↑ a b c Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 112.
- ↑ Kocent-Zalewski 2010 ↓, s. 53.
- ↑ Szydłowski 1986 ↓, s. 251.
- ↑ Skrzydlata Polska i 7'1946 ↓, s. 12-13.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 151.
- ↑ Grzegorzewski 2018 ↓, s. 219.
- ↑ Szydłowski 1986 ↓, s. 202.
- ↑ Skrzydlata Polska i 12'1946 ↓, s. 14-15.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 151-152.
- ↑ Skrzydlata Polska i 3'1947 ↓, s. 15.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 161.
- ↑ a b Skarbiński 2015 ↓, s. 163.
- ↑ Szydłowski 1986 ↓, s. 265.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 155-156.
- ↑ a b Skrzydlata Polska i 36'1958 ↓, s. 3.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 164.
- ↑ Skrzydlata Polska i '1949 ↓, s. 9.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 169.
- ↑ a b Grzegorzewski 2018 ↓, s. 220.
- ↑ Kostia 1998 ↓, s. 68.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 171.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 171-172.
- ↑ Skrzydlata Polska i 39'1955 ↓, s. 7.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 165-167.
- ↑ Skarbiński 2015 ↓, s. 174-175.
- ↑ Glass, Murawski 2012 ↓, s. 48.
- ↑ Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 116.
- ↑ Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 113.
- ↑ Kostia 1998 ↓, s. 69.
Bibliografia
edytuj- Janusz Babiejczuk, Jerzy Grzegorzewski: Polski przemysł lotniczy 1945 – 1973. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1974. OCLC 831052958.
- Szybowcowy Zakład Doświadczalny w Bielsku-Białej. W: Zdzisław Brodzki, Stefan Górski, Ryszard Lewandowski: Ilustrowana Encyklopedia dla wszystkich. Lotnictwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, 1979. ISBN 83-204-0005-8. OCLC 746314108.
- Andrzej Glass, Tomasz Murawski: Polskie szybowce 1945-2011. Problemy rozwoju. Bielsko-Biała: Wydawnictwo SCG, 2012. ISBN 978-83-932826-0-9. OCLC 804836344.
- Jerzy Grzegorzewski: Polski Przemysł Lotniczy 1944–1989. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Lotnictwa, 2018. ISBN 978-83-63539-44-3. OCLC 1084515724.
- Edward Kocent-Zalewski: Łódzkie samoloty inżyniera Sołtyka. Warszawa: ZP Grupa Sp. z o.o., 2010. ISBN 978-83-61529-85-9. OCLC 995456083.
- Tadeusz Kostia: Polska myśl techniczna i przemysł lotniczy w minionym 80-leciu [w:] 80 lat lotnictwa polskiego : historia i współczesność : materiały z konferencji. T. 1. Warszawa: Zespół Redakcyjno-Wydawniczy WLiOP, 1998, s. 68-69. ISBN 83-909950-1-8. OCLC 830196964.
- Adam Skarbiński: Dzieje lotnictwa na Podbeskidziu. Wrocław: Fundacja Otwartego Muzeum Techniki, 2015. ISBN 978-83-64688-05-8. OCLC 909180717.
- Henryk Szydłowski (red.): Polskie lotnictwo sportowe. Kraków: KAW, 1986. ISBN 83-03-01157-X. OCLC 803064028.
- Sprawozdanie z unifikacyjnego kursu instruktorów szybownictwa. „Skrzydlata Polska”. 7/1946, lipiec 1946. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- 1-sza wyprawa doświadczalna Instytutu Szybownictwa w Bielsku. „Skrzydlata Polska”. 7/1946, grudzień 1946. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Wyższy Teoretyczny Kurs dla instruktorów szybowcowych. „Skrzydlata Polska”. 3/1947, marzec 1947. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Sukcesy ostatnich miesięcy w szybownictwie. „Skrzydlata Polska”. 1/1949, grudzień 1949. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Władysław Nowakowski. 10 lat pracy twórczej SZD. „Skrzydlata Polska”. 39/1955, 25 września 1955. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Stanisław Wasilewski. Od remontów do produkcji seryjnej. „Skrzydlata Polska”. 36/1958, 3 września 1958. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Władysław Nowakowski. 20-lecie Szybowcowego Zakładu Doświadczalnego. „Skrzydlata Polska”. 50/1966, 11 grudnia 1966. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Jerzy Pomianowski. Skrzydła i medale. „Skrzydlata Polska”. 17/1973, s. 12-13, 29 kwietnia 1973. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Tadeusz Kostia. Polski przemysł szybowcowy 1944-1963. „Skrzydlata Polska”. 50/1985, s. 8-10, 15 grudnia 1985. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.
- Wiesław Stafiej. 40 lat pod znakiem SZD. „Skrzydlata Polska”. 37/1986, s. 3, 10, 14 września 1986. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783.