Wilec ziemniaczany
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
wilec ziemniaczany |
Nazwa systematyczna | |
Ipomoea batatas (L.) Lam. Tabl. encycl. 1:465. 1793 | |
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |
![]() brak danych
|
Wilec ziemniaczany (Ipomoea batatas (L. Poir.) – gatunek byliny należący do rodziny powojowatych, znany pod nazwami: batat, patat, kūmara lub słodki ziemniak. Pochodzi z Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej. Nie jest znany w dzikim stanie, jest natomiast popularny w uprawie w całej strefie tropikalnej.
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Łodyga
- Płożąca, ukorzeniająca się w węzłach, silnie rozgałęziona, często mięsista, długości do 5 m.
- Część podziemna
- Jadalne bulwy korzeniowe osiągające wagę do 3 kg. Mają biały, różowy lub czerwony miąższ.
- Liście
- Skrętoległe, ogonkowe i bardzo zmienne. Od głęboko siecznych, z 3 lub większą liczbą klap i z nasadą sercowostrzałkowatą, do jajowatych z prostą nasadą. Osiągają 4-15 cm długości i 3-11 cm szerokości.
- Kwiaty
- Duże, o długości korony 3-7 cm, zebrane są po 3-4 w kątach liści. Działki kielicha do 1 cm długości, zaostrzone. Korona dzwonkowata lub lejkowata, na zewnątrz jasnoniebieska lub fioletowa, w gardzieli ciemniejsza. W uprawie często nie zakwitają.
- Owoce
- Jajowate torebki z dużymi, ciemnymi nasionami, rzadko się zawiązują.
Uprawa
[edytuj | edytuj kod]- Roślina uprawna: powszechnie uprawiany w strefie międzyzwrotnikowej, na obszarach o wilgotnym i ciepłym klimacie. Głównymi producentami są kraje azjatyckie (Chiny, Indonezja, Indie) i kraje afrykańskie (Malawi, Tanzania, Nigeria, Uganda). Istnieje wiele odmian uprawnych o zróżnicowanych barwach i kształtach korzeni bulwiastych.
Najwięksi producenci batatów (2017) (w mln ton[4]) | |
---|---|
![]() |
72,0 |
![]() |
5,47 |
![]() |
4,24 |
![]() |
4,01 |
![]() |
2,02 |
![]() |
2,0 |
![]() |
1,86 |
![]() |
1,66 |
![]() |
1,62 |
![]() |
1,46 |
![]() |
1,35 |
![]() |
1,14 |
![]() |
1,08 |
![]() |
1,02 |
Łącznie na świecie | 112,84 |
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Sztuka kulinarna: spożywane są po ugotowaniu lub upieczeniu. Wytwarza się z nich również mąkę, płatki, skrobię oraz alkohol. Zawierają dużą ilość skrobi (ok. 20%) oraz cukrów (ok. 3%).
Zmienność
[edytuj | edytuj kod]Istnieją dwie główne odmiany batatów: słodka i gorzka. Słodka odmiana jest smaczna, z tego powodu często jej uprawy są niszczone przez insekty i dzikie zwierzęta. Natomiast odmiana gorzka jest trująca, dlatego też nie jest jadana przez szkodniki. Aby była jadalna dla ludzi, najpierw trzeba obrać bulwę ze skóry, w której jest najwięcej toksyn, a następnie wystawić na tacy na działanie promieni słonecznych. Pod wpływem słońca toksyny z pozostałej części bulwy zostaną usunięte. Taca jest potrzebna po to, żeby z bulwy wypłynęła część soków (teraz zdatnych do picia)[potrzebny przypis].
Wartości odżywcze
[edytuj | edytuj kod]Słodkie ziemniaki są bogate w węglowodany złożone i błonnik. Są cennym źródłem witamin i mikroelementów, takich jak witamina A, C oraz witaminy z grupy B (B1, B2, B6). Bataty są także źródłem β-karotenu i polifenoli, które stanowią naturalne przeciwutleniacze. Bataty mają niski indeks glikemiczny (50)[5]. Zawierają 86 kcal na 100 g.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-14] (ang.).
- ↑ Ipomoea batatas, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ FAOSTAT [online], www.fao.org [dostęp 2019-03-10] .
- ↑ Słodkie ziemniaki urozmaicą Twoje dania i dostarczą ci wielu witamin!, „BonaVita” [dostęp 2017-05-17] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jens G. Rohwer: Atlas roślin tropikalnych. Warszawa: Horyzont – Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media Sp z o.o., 2002. ISBN 83-7311-378-9.
- Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Słodkie ziemniaki – zdrowsze od zwykłych kuchnia.wp.pl
- BioLib: 62346
- EoL: 580962
- EUNIS: 168818
- Flora of China: 200018843
- Flora of North America: 200018843
- GBIF: 2928551
- identyfikator iNaturalist: 62941
- IPNI: 1101088-2
- ITIS: 30764
- NCBI: 4120
- Plant Finder: 279305
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): tro-8500721
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:1101088-2
- Tela Botanica: 84204
- identyfikator Tropicos: 8500721
- USDA PLANTS: IPBA2
- CoL: 3PVNN