Mulak
Odocoileus | |||||
Rafinesque, 1832[1] | |||||
![]() Przedstawiciel rodzaju – mulak białoogonowy (O. virginianus) | |||||
Systematyka | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Typ | |||||
Podtyp | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Infragromada | |||||
Rząd | |||||
Podrząd | |||||
Infrarząd | |||||
Rodzina | |||||
Podrodzina | |||||
Plemię | |||||
Rodzaj |
mulak | ||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Odocoileus speleus Rafinesque, 1832 (= Dama virginianus A.E.W. Zimmermann, 1780) | |||||
| |||||
Gatunki | |||||
|
Mulak[20] (Odocoileus) – rodzaj ssaków z podrodziny saren (Capreolinae) w obrębie rodziny jeleniowatych (Cervidae).
Zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce[21][22][23].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Długość ciała samic 115–155 cm, samców 120–190 cm, długość ogona 14–37 cm, wysokość w kłębie samic 55–95 cm, samców 60–105 cm; długość poroża samców 30–80 cm; masa ciała samic 17–85 kg, samców 21–230 kg[22][24].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj zdefiniował w 1832 roku francusko-amerykański przyrodnik Constantine Samuel Rafinesque w artykule poświęconym skamieniałym zębom z jaskini w Pensylwanii opublikowanym na łamach Atlantic journal[1]. Na gatunek typowy wyznaczył (oznaczenie monotypowe) mulaka białoogonowego (O. virginianus).
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]- Dama: łac. dama, damma ‘daniel, antylopa, kozica’[25]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Dama virginianus A.E.W. Zimmermann, 1780.
- Mazama: meksykańskie nazwy mazame, magame lub teuthlamacame użyte przez Hernándeza (Nova plantarum, animalium et mineralium Mexicanorum historia wydane w 1651 roku) na opisanie niektórych meksykańskich kopytnych[26]. Gatunek typowy: Smith wymienił kilka gatunków – Cervus paludosus Desmarest, 1822 (= Cervus dichotomus Illiger, 1815), Cervus macrotis Say, 1823 (= Cervus hemionus Rafinesque, 1817), Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780, Cervus campestris F. Cuvier, 1817:484 (= Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780), Corvus macrourus[i] Rafinesque, 1817, Cervus mexicanus[i] J.F. Gmelin, 1788, Cervus nemoralis[i] C.H. Smith, 1826, Cervus clavatus C.H. Smith, 1827 (= Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780) – nie wskazując typu nomenklatorycznego.
- Elaphalces: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Elaphus C.H. Smith, 1827 (jeleń) i Alces J.E. Gray, 1821 (łoś)[27]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Cervus mexicanus[i] J.F. Gmelin, 1788.
- Subulus: łac. subulo sūbulōnis ‘rodzaj jelenia ze spiczastymi rogami’[28]. Gatunek typowy: Brookes wymienił dwa gatunki: Subulus americanus Brookes, 1828 (= Dama virginianus A.E.W. Zimmermann, 1780) oraz Subulus spinosus Brookes, 1828 (= Dama virginianus A.E.W. Zimmermann, 1780 – nie wskazując typu nomenklatorycznewgo.
- Odocoileus (Odocoelus, Odontocoelus): gr. οδων odōn, οδοντος odontos ‘ząb’; κοιλος koilos ‘pusty, wydrążony’[29].
- Dorcelaphus: gr. δορκας dorkas ‘gazela’; ελαφος elaphos ‘jeleń’[30]. Gatunek typowy: Gloger wymienił kilka gatunków – Cervus paludosus Desmarest, 1822 (= Cervus dichotomus Illiger, 1815)), Cervus macrotis Say, 1823 (= Cervus hemionus Rafinesque, 1817), Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780, Cervus campestris F. Cuvier, 1817 (= Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780) i Corvus macrourus[i] Rafinesque, 1817 – z ktorych typem nomenklatorycznym jest (późniejsze oznaczenie) Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780.
- Cariacus: rodzima, południowoamerykańska nazwa cariacou dla jelenia[31]. Gatunek typowy: Lesson wymienił kilka gatunków – Cervus nanus Lund, 1841 (= Cervus nanus Hensel, 1872), Cervus macrotis Say, 1823 (= Cervus hemionus Rafinesque, 1817), Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780, Cervus campestris F. Cuvier, 1817 (= Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780), Cervus leucurus[i] Douglas, 1829, Cervus mexicanus[i] J.F. Gmelin, 1788, Cervus nemoralis[i] C.H. Smith, 1826, Cervus clavatus C.H. Smith, 1827 (= Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780) i Cervus paludosus Kerr, 1792 (species inquirenda) – nie wskazując typu nomenklatorycznego.
- Oplacerus (Aplacerus): gr. ὁπλον hoplon ‘uzbrojenie, oręż’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’[32].
- Reduncina: rodzaj Redunca C.H. Smith, 1827 (ridbok); łac. przyrostek -ina ‘należące do, odnoszące się do’[33]. Gatunek typowy: Wagner wumienił kilka gatunków – Dama virginiana E.A.W. Zimmermann, 1780, Cervus gymnotis[i] Wiegmann, 1833, Cervus leucurus[i] Douglas, 1829, Cervus mexicanus[i] J.F. Gmelin, 1788 i Cervus nemoralis[i] C.H. Smith, 1826 – nie wskazując typu nomenklatorycznego.
- Macrotis: gr. μακρωτης makrōtēs ‘długouchy’, od μακρος makros ‘długi’; -ωτις -ōtis ‘-uchy’, od ους ous, ωτος ōtos ‘ucho’[34]. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Cervus macrotis Say, 1823 (= Cervus hemionus Rafinesque, 1817).
- Eucervus: gr. ευ eu ‘dobry, ładny’; rodzaj Cervus Linnaeus, 1758 (jeleń)[35]. Gatunek typowy: Gray wymienił dwa gatunki – Cervus macrotis columbiana[i] J. Richardson, 1829 i Cervus macrotis Say, 1823 (= Cervus hemionus Rafinesque, 1817) – z których typem nomenklatorycznym jest (późniejsze oznaczenie) Cervus macrotis Say, 1823 (= Cervus hemionus Rafinesque, 1817).
- Otelaphus: gr. ους ous, ωτος ōtos ‘ucho’; ελαφος elaphos ‘jeleń’[36].
- Gymnotis: gr. γυμνος gumnos ‘goły, nagi’; ους ous, ωτος ōtos ‘ucho’[37]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Gymnotis wiegmanni Fitzinger, 1879 (= Dama virginianus A.E.W. Zimmermann, 1780).
- Mamcariacus: modyfikacja zaproponowana przez meksykańskiego przyrodnika Alfonso Luisa Herrerę w 1899 roku, polegająca na dodaniu do nazwy rodzaju przedrostka Mam (od Mammalia)[38].
- Palaeodocoileus: gr. παλαιος palaios ‘stary, antyczny’[39]; rodzaj Odocoileus Rafinesque, 1832. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Palaeodocoileus abeli Spillmann, 1931 (= Dama virginianus A.E.W. Zimmermann, 1780).
- Protomazama: gr. πρωτος prōtos ‘pierwszy, przed’[40]; rodzaj Mazama Rafinesque, 1817. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Protomazama aequatorialis Spillmann, 1931 (= Dama virginianus A.E.W. Zimmermann, 1780).
Podział systematyczny
[edytuj | edytuj kod]Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki[41][24][21]:
Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa[20] | Podgatunki[22][21][24] | Rozmieszczenie geograficzne[22][21][24] | Podstawowe wymiary[22][24][j] | Status IUCN[42] |
---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() |
Odocoileus pandora | (Merriam, 1901) | mazama jukatańska | gatunek monotypowy | Meksyk (półwysep Jukatan; być może północna Gwatemala i północne Belize) | DC: brak danych DO: brak danych MC: 17–21 kg |
VU |
![]() |
Odocoileus hemionus | (Rafinesque, 1817) | mulak czarnoogonowy | 8 podgatunków | wybrzeże południowej Alaski, zachodnia Kanada (od Jukonu) na południe przez zachodnie i środkowe Stany Zjednoczone (Góry Skaliste i zachodnie Wielkie Równiny) do północno-zachodniego i centralnego Meksyku | DC: 135–180 cm DO: 15–23 cm MC: 35–110 kg |
LC |
![]() |
Odocoileus virginianus | (E.A.W. Zimmermann, 1780) | mulak białoogonowy | 38 podgatunków | od południowej Kanady na południe przez Stany Zjednoczone (poza większą częścią południowo-zachodniego obszaru) i Meksyk do Ameryki Południowej (Kolumbia, Ekwador, Peru, północno-zachodnia Boliwia, Wenezuela, region Gujana i północna Brazylia); introdukowany do Czech, Finlandii, Nowej Zelandii i Kuby | DC: 115–190 cm DO: 14–37 cm MC: 25–130 kg |
LC |
Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, VU – gatunek narażony.
Opisano również gatunki wymarłe:
- Odocoileus cascensis Frick, 1937[43] (Ameryka Północna).
- Odocoileus cooki Frick, 1937[44] (Ameryka Północna; plejstocen).
- Odocoileus dolichopsis (Cope, 1878)[45] (Ameryka Północna; plejstocen).
- Odocoileus dubius (P. Gervais & Ameghino, 1880[46] (Ameryka Południowa; plejstocen).
- Odocoileus ensifer (Cope, 1889)[47] (Ameryka Północna).
- Odocoileus laevicornis (Cope, 1896)[48] (Ameryka Północna; plejstocen).
- Odocoileus lucasi (Hay, 1927)[49] (Ameryka Północna; plejstocen).
- Odocoileus salinae (Frick, 1937[50] (Ameryka Południowa; plejstocen).
- Odocoileus sellardsiae Hay, 1917[51] (Ameryka Północna; )
- Odocoileus sheridanus Frick, 1937[52] (Ameryka Północna).
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Młodszy homonim Dama Frisch, 1775 (Cervidae).
- ↑ Młodszy homonim Mazama Rafinesque, 1817 (Cervidae).
- ↑ a b Nomen oblitum.
- ↑ Nazwa zastępcza dla Mazama C.H. Smith, 1827.
- ↑ Młodszy homonim Macrotis Dejean, 1834 (Coleoptera) i Macrotis Reid, 1837 (Thylacomyidae).
- ↑ Nazwa zastępcza dla Macrotis Wagner, 1855.
- ↑ a b Nieuzasadniona poprawka Odocoileus Rafinesque, 1832.
- ↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Oplacerus Haldeman, 1842.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Podgatunek O. virginianus.
- ↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b C.S. Rafinesque. Description of some of the fossil teeth found in a cave in Pennsylvania. „Atlantic journal”. 1 (3), s. 109, 1832. (ang.).
- ↑ E.A.W. von Zimmermann: Geographische Geschichte des Menschen, und der allgemein verbreiteten vierfüßigen Thiere. Cz. 2. Leipzig: Weygand, 1780, s. 129. (niem.).
- ↑ C.H. Smith: Synopsis of the species of the class Mammalia. W: G. Cuvier & E. Griffith (red.): The animal kingdom: arranged in conformity with its organization. Cz. 5. London: G.B. Whittaker, 1827, s. 314. (ang.).
- ↑ a b J. Brookes: A catalogue of the Anatomical and Zoological Museum of Joshua Brookes. Cz. 16. London: Richard Taylor, 1828, s. 62. (ang.).
- ↑ Brookes 1828 ↓, s. 35.
- ↑ C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Für gebildete Leser aller Stände, besonders für die reifere Jugend und ihre Lehrer. Breslau: A. Schulz, 1842, s. 35. (niem.).
- ↑ R.-P. Lesson: Nouveau tableau du règne animal: mammifères. Paris: A. Bertrand, 1842, s. 173. (fr.).
- ↑ S.S. Haldeman. On changes of nomenclature in Natural History. „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia”. 1, s. 188, 1842. (ang.).
- ↑ J.A. Wagner: Supplementband. W: J.Ch.D. von Schreber: Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen. Cz. 4: Die Nager (zweiter Abschnitt), Bahnlücker, Einhufer, Dickhäuter und Wiederkäuer. Erlangen: Expedition des Schreber’schen säugthier- und des Esper’schen Schmetterlingswerkes, 1844, s. 373. (niem.).
- ↑ J.A. Wagner: Supplementband. W: J.Ch.D. von Schreber: Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen. Cz. 5: Die Affen, Bahnlücker, Beutelthiere, Susthiere, Tusettenfresser und Sandflüger. Erlangen: Expedition des Schreber’schen säugthier- und des Esper’schen Schmetterlingswerkes, 1855, s. 350, 368. (niem.).
- ↑ J.E. Gray. On the long-eared or mule deer of North America (Eucervus). „The Annals and Magazine of Natural History”. Third series. 18, s. 338, 1866. (ang.).
- ↑ L.J.F.J. Fitzinger. Die Gattungen der Familie der Hirsche (Cervi) nach ihrer natürlichen Verwandtschaft. „Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Mathematisch-Naturwissenschaftliche Classe”. Abt. 1 Mineralogie, Botanik, Zoologie, Geologie und Paläontologie. 68, s. 347, 1874. (niem.).
- ↑ L.J.F.J. Fitzinger. Kritische Untersuchungen über die Arten der natürlichen Familie der Hirsche (Cervi). „Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Mathematisch-Naturwissenschaftliche Classe”. Abt. 1 Mineralogie, Botanik, Zoologie, Geologie und Paläontologie. 78, s. 343, 1879. (niem.).
- ↑ A.L. Herrera: Sinonimia vulgar y cientifica de los principales vertebrados mexicanos. Mexico: Officina Tipografica de la Secretan’a de Foment, 1899, s. 26. (hiszp.).
- ↑ G.M. Allen. The Louisiana deer. „The American naturalist”. 35, s. 449, 1901. (ang.).
- ↑ P.L. Sclater. The Generic Term „Dama.”. „The Annals and Magazine of Natural History”. Seventh series. 9, s. 290, 1092. (ang.).
- ↑ Spillmann 1931 ↓, s. 30.
- ↑ Spillmann 1931 ↓, s. 42.
- ↑ R.E Hall & K.R. Kelson: The Mammals of North America. Cz. 2. New York: The Ronald Press Co., 1959, s. 1003. (ang.).
- ↑ a b Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 172-173. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 318–320. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
- ↑ a b c d e S. Mattioli: Family Cervidae (Deer). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 2: Hoofed Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 435–436, 441. ISBN 978-84-96553-77-4. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Odocoileus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-04-10]. (ang.).
- ↑ a b c d e Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 596. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 215.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 402.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 253.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 652.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 470.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 243.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 161.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 477.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 602.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 395.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 272.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 486.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 304.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 25.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 181.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 209.
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-11-29]. (ang.).
- ↑ Home. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-08-06]. (ang.).
- ↑ Frick 1937 ↓, s. 201.
- ↑ Frick 1937 ↓, s. 202.
- ↑ E.D. Cope. Descriptions of new extinct Vertebrata from the Upper Tertiary and Dakota Formations. „Bulletin of the United States Geological and Geographical Survey of the Territories”. 4, s. 379, 1878. (ang.).
- ↑ H.F.P. Gervais & F. Ameghino: Los mamiferos fosiles de la America Meridional / Les mammifères fossiles de l’Amérique du Sud. Paris; Buenos Aires: F. Savy; Igon Hermanos, 1880, s. 124. (hiszp. • fr.).
- ↑ E.D. Cope. The vertebrate fauna of the Equus beds. „The American naturalist”. 23 (266), s. 163, 1889. (ang.).
- ↑ E.D. Cope. New and little known Mammalia from the Port Kennedy bone deposit. „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia”. 48, s. 393, 1896. (ang.).
- ↑ O.P. Hay. The Pleistocene of the western region of North America and its vertebrated animals. „Carnegie Institution of Washington Publication”. 322B, s. 111, 1927. (ang.).
- ↑ Frick 1937 ↓, s. 213.
- ↑ O.P. Hay. Vertebrata mostly from Stratum No. 3, at Vero, Florida, together with descriptions of new species. „Annual Report of the Florida State Geological Survey”. 9, s. 43–68, 1917. (ang.).
- ↑ Frick 1937 ↓, s. 200.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).
- F. Spillmann: Die säugetiere Ecuadors in wandel der zeit. Cz. 1. Quito: Universidad Central, 1931, s. 1–112. (niem.).
- Ch. Frick. Horned ruminants of North America. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 69, s. 1–669, 1937. (ang.).
- E.C. Jaeger: Source-book of biological names and terms. Wyd. 3 (Revised second printing). Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316. (ang.).