Hulman
Semnopithecus | |||
Desmarest, 1822[1] | |||
![]() Hulman czubaty (S. priam) | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Infrarząd | |||
Parvordo | |||
Nadrodzina | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Plemię | |||
Rodzaj |
hulman | ||
Typ nomenklatoryczny | |||
Simia entellus Dufresne, 1797 | |||
Synonimy | |||
| |||
Gatunki | |||
|
Hulman[6] (Semnopithecus) – rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny gerez (Colobinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae).
Zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Azji (Chińska Republika Ludowa, Pakistan, Indie, Sri Lanka, Nepal i Bhutan)[7][8][9].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Długość ciała (bez ogona) 45,1–78,7 cm, długość ogona 62–111,8 cm; masa ciała samic 3,8–17,7 kg, samców 3,4–20,8 kg[9][10].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj zdefiniował w 1822 roku francuski zoolog Anselme Gaëtan Desmarest w książce swojego autorstwa poświęconej zagadnieniom teriologicznym[1]. Desmarest wymienił kilka gatunków – Simia maura von Schreber, 1774 (nomen dubium), Semnopithecus comatus Desmarest, 1822, Simia entellus Dufresne, 1797, Semnopithecus pruinosus Desmarest, 1822 (= Simia cristata Raffles, 1821) i Semnopithecus melalophus Desmarest, 1822 (= Simia melalophos Raffles, 1821) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Simia entellus Dufresne, 1797.
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]- Semnopithecus: gr. σεμνος semnos ‘święty’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’[11].
- Presbytis: gr. πρεσβυτις presbutis ‘staruszka’, od πρεσβυτης presbutēs ‘starzec’; być może również od greckiego słowa πρεσβυτερος presbuteros ‘senior, ksiądz’[12]. Gatunek typowy (oznaczenei monotypowe): Simia Cephalopterus Boddaert, 1785 (= Cercopithecus vetulus Erxleben, 1777).
- Kasi: Kashi to starożytna nazwa miasta Waranasi, położonego w stanie Uttar Pradesh. Wśród licznych świątyń w mieście znajduje się świątynia Durga, zbudowana w XVIII wieku, czasami nazywana „Świątynią Małp” z powodu wielkiej liczby małp zamieszkujących pobliskie drzewa[13]. Gatunek typowy: Cercopithecus vetulus Erxleben, 1777.
- Presbypithecus: gr. πρέβυς prebys ‘stary’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’[14].
- Mamsemnopithecus: modyfikacja zaproponowana przez meksykańskiego przyrodnika Alfonso Luisa Herrerę w 1899 roku polegająca na dodaniu do nazwy rodzaju przedrostka Mam (od Mammalia)[15].
Podział systematyczny
[edytuj | edytuj kod]W 1979 Frederick Szalay i Eric Delson w publikacji „Evolutionary History of the Primates” zaliczyli Semnopithecus jako podrodzaj rodzaju Presbytis[16], lecz Colin Groves w 1989 wykazał, że taka klasyfikacja nie jest poprawna[17], a w 2001 dokonał podziału rodzaju na siedem gatunków[18]. Wyróżniany gatunek S. dussumieri jest obecnie traktowany jako młodszy synonim S. hypoleucos[9][7]. Do rodzaju należą następujące gatunki[19][10][7]:
Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa[6] | Podgatunki[9][7][10] | Rozmieszczenie geograficzne[9][7][10] | Podstawowe wymiary[9][10][c] | Status IUCN[20] |
---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() |
Semnopithecus entellus | (Dufresne, 1797) | hulman czczony | gatunek monotypowy | Indie (pomiędzy rzekami Tapti (Gudźarat) i Kryszna (Andhra Pradesh) do podnóża Himalajów; introdukowany do południowo-zachodniego Bangladeszu) | DC: 45–78 cm DO: 80–112 cm MC: 9,5–15,5 kg |
LC |
Semnopithecus ajax | (Pocock, 1928) | hulman kaszmirski | gatunek monotypowy | Indie (ograniczone do doliny Chamby (Himachal Pradesh); być może doliny Kishtwar (Dżammu i Kaszmir)) | DC: 51–79 cm DO: 72–96 cm MC: 19,5–21 kg[d] |
EN | |
Semnopithecus hector | (Pocock, 1928) | hulman północnoindyjski | [gatunek monotypowy | północne Indie (podnóża Himalajów w Uttarakhand, Uttar Pradesh i Bengalu Zachodnim) oraz zachodni i środkowy Nepal; być może południowo-zachodni Bhutan (w pobliżu Pankhabari) | DC: 58–76 cm DO: 75–99 cm MC: 17–18 kg |
NT | |
![]() |
Semnopithecus schistaceus | (Hodgson, 1840) | hulman nepalski | gatunek monotypowy | północno-zachodni Pakistan, północne Indie (Dżammu i Kaszmir na wschód do Sikkimu), południowa Chińska Republika Ludowa (Tybet), Nepal i zachodni Bhutan (na wschód do rzeki Sankosz); być może wschodni Afganistan | DC: 58–76 cm DO: 75–99 cm MC: 17–18 kg |
LC |
![]() |
Semnopithecus hypoleucos | Blyth, 1841 | hulman czarnołapy | 3 podgatunki | Indie (od rzek Tapiti i Godawari na południe do wyżyny Dekan, wzdłuż całych Ghatów Zachodnich) | DC: 51–69 cm DO: 72–109 cm MC: 8,4–15,9 kg |
LC |
Semnopithecus priam | (Blyth, 1844) | hulman czubaty | 3 podgatunki | południowe Indie (Andhra Pradesh, Karnataka, Kerala i Tamilnadu) i Sri Lanka (strefa sucha) | DC: 58–64 cm DO: 66–102 cm MC: 11,4–13,5 kg[d] |
NT | |
![]() |
Semnopithecus vetulus | (Erxleben, 1777) | lutung białobrody | 4 podgatunki | Sri Lanka (z wyjątkiem suchych i pustynnych stref na wschodzie i południu) | DC: 45–65 cm DO: 62–85 cm MC: 3,4–9,4 kg |
EN |
![]() |
Semnopithecus johnii | (J.B. Fischer, 1829) | lutung nilgirijski | gatunek monotypowy | Indie (Karnataka, Keral i Tamilnadu) | DC: 58–78 cm DO: 68–96 cm MC: 9,8–13,6 kg |
VU |
Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, NT – gatunek bliski zagrożenia, VU – gatunek narażony, EN – gatunek zagrożony.
Takai i współpracownicy (2016) opisali wymarły gatunek pliocenu Mjanmy[21]:
- Semnopithecus gwebinensis Takai, Nishioka, Thaung Htike, Maung Maung, Kyaw Khaing, Zin Maung Maung Thein, Tsubamoto & Egi, 2016
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b A.G. Desmarest: Mammalogie, ou, Description des espèces de mammifères. Cz. 2. Paris: Chez Mme. Veuve Agasse, imprimeur-libraire, 1822, s. 532, seria: Encyclopédie méthodique. (fr.).
- ↑ Reichenbach 1862 ↓, s. 99.
- ↑ Reichenbach 1862 ↓, s. 101.
- ↑ É.L. Trouessart. Revision synoptique du Genre Semnopitheque (Semnopithecus) et description de quelques espèces rares ou peu connues. „Revue et Magasin de Zoologie pure et Appliquée”. 3e Série. 7, s. 52, 1879. (fr.).
- ↑ A.L. Herrera: Sinonimia vulgar y cientifica de los principales vertebrados mexicanos. Mexico: Officina Tipografica de la Secretan’a de Foment, 1899, s. 25. (hiszp.).
- ↑ a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 51, 53. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d e C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 256–258. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Genus Semnopithecus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-08].
- ↑ a b c d e f D. Zinner, G.H. Fickenscher, Ch. Roos, M.V. Anandam, E.L. Bennett, T.R.B. Davenport, N.J. Davies, K.M. Detwiler, A. Engelhardt, A.A. Eudey, E.L. Gadsby, C.P. Groves, A. Healy, K.P. Karanth, S. Molur, T. Nadler, M.C. Richardson, E.P. Riley, A.B. Rylands, L.K. Sheeran, N. Ting, J. Wallis, S.S. Waters & D.J. Whittaker: Family Cercopithecidae (Old World Monkeys). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (red. red.): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 733–739. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
- ↑ a b c d e Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 167–169. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 628.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 562.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 356.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 561.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 25.
- ↑ F.S. Szalay, E. Delson, T.M. Bown. Evolutionary History of the Primates. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 1 (1), s. 117-119, 1981. The Society of Vertebrate Paleontology. ISSN 1937-2809. (ang.).
- ↑ C. Groves: A Theory Of Human And Primate Evolution. Oxford Science Publications, 1989, s. 1–396. ISBN 0-19-857758-3.
- ↑ C. P Groves: Primate Taxonomy. Waszyngton: Smithsonian Institution Press, 2001, s. 1–350. ISBN 1-56098-872-X.
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, J. Zijlstra & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.13) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2024-08-11]. (ang.).
- ↑ Taxonomy: Semnopithecus - Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-08-11]. (ang.).
- ↑ M. Takai, Y. Nishioka, Thaung-Htike, M. Maung, K. Khaing, Zin-Maung-Maung-Thein, T. Tsubamoto & N. Egi. Late Pliocene Semnopithecus fossils from central Myanmar: rethinking of the evolutionary history of cercopithecid monkeys in Southeast Asia. „Historical Biology: An International Journal of Paleobiology”. 28 (1–2), s. 172–188, 2016. DOI: 10.1080/08912963.2015.1018018. (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- H.G.L. Reichenbach: Die vollständigste Naturgeschichte der Affen. Dresden und Leipzig: Expedition der vollstèandigsten Naturgeschichte, 1862, s. 83–146. (niem.).
- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).